କାଜିରଙ୍ଗା ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ଆସାମ ରାଜ୍ୟର ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ନଦୀ କୂଳରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏହି ପାଠଟି ଏକ ପତ୍ର ଆକାରରେ ରଚିତ, ଯେଉଁଥିରେ ସମ୍ବିତ୍ ଦାଦା ନିଜର କାଜିରଙ୍ଗା ଭ୍ରମଣ ଅନୁଭୂତି ପିଲାମାନଙ୍କୁ ଜଣାଇଛନ୍ତି। ପ୍ରଥମ ଦିନ ସକାଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ପୂର୍ବରୁ ସେମାନେ ହାତୀ ଉପରେ ବସି ଉଦ୍ୟାନ ବୁଲି ଦେଖିଥିଲେ। ସେଠାରେ ହରିଣ ଓ ବଣମଇଁଷିମାନେ ଦଳଦଳ ହୋଇ ଘାସ ଚରୁଥିବା ବେଳେ ବିଶ୍ୱବିଖ୍ୟାତ ଏକଶିଙ୍ଗିଆ ଗଣ୍ଡାମାନେ ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ବିଚରଣ କରୁଥିଲେ। କାଜିରଙ୍ଗାରେ ଭୁକୁଥିବା ହରିଣ, ବାରଶିଙ୍ଗିଆ, ବାମନ ଓ ସମ୍ବର ଭଳି ଚାରି ପ୍ରକାର ହରିଣ ଦେଖାଯାଆନ୍ତି।
ଏକଶିଙ୍ଗିଆ ଭାରତୀୟ ଗଣ୍ଡା ହାତୀ ପରେ ଭାରତର ଦ୍ୱିତୀୟ ବୃହତ୍ତମ ପଶୁ ଅଟନ୍ତି। ଏମାନଙ୍କ ଦେହର ମୋଟା ଚମଡ଼ା ଦେଖିବାକୁ କବଚ ପରି ମନେହୁଏ। ଏହି ବିଷୟରେ ଏକ ପୌରାଣିକ କଥା ରହିଛି ଯେ ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଗଣ୍ଡାମାନଙ୍କୁ କବଚ ପିନ୍ଧାଇଥିଲେ, ମାତ୍ର ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ନ ମାନିବାରୁ ସେମାନଙ୍କୁ ବଣକୁ ଫେରାଇ ଦେଇଥିଲେ। ଗଣ୍ଡାର ଶିଙ୍ଗରେ ଔଷଧୀୟ ଗୁଣ ଥିବା ଅନ୍ଧବିଶ୍ୱାସ ହେତୁ ଶିକାରୀମାନେ ଏମାନଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରୁଛନ୍ତି, ଯାହାଫଳରେ ଏମାନଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା କମିଯାଉଛି। ତଥାପି ଭାରତର ଅଧାରୁ ଅଧିକ ଗଣ୍ଡା କାଜିରଙ୍ଗାରେ ହିଁ ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବେ ରହୁଛନ୍ତି। ଛୁଆ ପାଖରେ ଥିବାବେଳେ ମାଆ ଗଣ୍ଡା ଅତ୍ୟନ୍ତ ହିଂସ୍ର ହୋଇଥାଏ।
ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନରେ ଲେଖକ ଜିପ୍ ଯୋଗେ ଏକ ହ୍ରଦ କୂଳକୁ ଯାଇ ଶହ ଶହ ଗେଣ୍ଡାଳିଆ, ହଂସ, ବତକ ଓ ବଗ ଭଳି ଜଳଚର ପକ୍ଷୀଙ୍କ ଡିଆଁଡିଇଁ ଦେଖିଥିଲେ। ଫେରିବା ବାଟରେ ହାତୀଦଳ ରାସ୍ତା ପାରି ହେବା ସମୟରେ ବିଶାଳକାୟ ଦଳପତି ଦନ୍ତାହାତୀ ସବୁଠୁ ପଛରେ ରହି ଛୋଟ ଛୁଆଙ୍କ ସହ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବେ ପାରି କରାଇଥିଲା। ଏହି ଉଦ୍ୟାନରେ ରୟାଲ ବେଙ୍ଗଲ ଟାଇଗର ମଧ୍ୟ ବାସ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ କେବଳ ରାତିରେ ବାହାରନ୍ତି।
ଏହା ସହିତ ଏହି ପାଠରୁ ଆମେ ଭାରତ ତଥା ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରମୁଖ ଅଭୟାରଣ୍ୟ ଯଥା ଶିମିଳିପାଳ, ଭିତରକନିକା, ଚିଲିକା, ଟିକରପଡ଼ା ଓ ନନ୍ଦନକାନନ ବିଷୟରେ ଅନେକ ତଥ୍ୟ ଜାଣିବାକୁ ପାଉ। ବନ୍ୟଜନ୍ତୁମାନେ ଯେପରି ଜଙ୍ଗଲରେ ମିଳିମିଶି ଭାଇଚାରା ସହିତ ରହନ୍ତି, ମଣିଷ ସମାଜ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ଶିକ୍ଷାଲାଭ କରି ଶାନ୍ତିରେ ବସବାସ କରିବା ଏବଂ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବା ଉଚିତ।