ଜନ୍ମଭୂମି — Textbook

ଜନ୍ମଭୂମି

(ରାଗ-ଚୋଖି)

[ଚିତ୍ର ବର୍ଣ୍ଣନା: ପୃଷ୍ଠଭୂମିରେ ତୁଷାରାଚ୍ଛାଦିତ ବିଶାଳ ହିମାଳୟ ପର୍ବତ ଏବଂ ଆଗରେ ଦୁଇଜଣ ଶିଶୁ (ଜଣେ ବାଳକ ଓ ଜଣେ ବାଳିକା) ହାତରେ ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ ପତାକା ଧରି ଆଗକୁ ବଢ଼ୁଛନ୍ତି।]

ତୁହି ମା ଜନମଭୂମି ପବିତ୍ର ଭାରତଭୂମି

ତୋହରି ସନ୍ତାନ ଆମ୍ଭେ ଅଟୁଁ ସରବେ;

ତୋର ଶ୍ରୀଚରଣେ ସେବା ପାଇଁ ମନ ପ୍ରାଣ ଦେବା

ଗାଇବା ତୋହର ନାମ ଆନନ୍ଦ ରବେ ।

ତୋ’ ଆନନ୍ଦେ ହୋଇବା ସୁଖୀ,

କାନ୍ଦିବା ଦୁଃଖରେ ତୋର ହୋଇଣ ଦୁଃଖୀ ।

ଧନ୍ୟ ମହିମା ତୋହର ନାହିଁ ତାର ପଟାନ୍ତର

ମସ୍ତକରେ ହିମାଳୟ ପର୍ବତବର;

ଦୁଇ ପାରୁଶେ ଜଳଧି ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ସିନ୍ଧୁନଦୀ

ଚରଣରେ ବିରାଜିତ ମହାସାଗର ।

ବିନ୍ଧ୍ୟ ଗିରିବର କଟିରେ,

ଗଙ୍ଗା ଆଦି କେତେ ନଦୀ ଶୋଭେ ଶରୀରେ ।

---

ଜନମିଲେ ତୋ’ କୋଳରେ କେତେ ସୁର ବୀର ନରେ

ରାମଚନ୍ଦ୍ର, ଭୀଷ୍ମ, ଦ୍ରୋଣ, କର୍ଣ୍ଣ, ଅର୍ଜୁନ,

ମହାକବି ବେଦବ୍ୟାସ, ବାଲମୀକି କାଳିଦାସ

ଗାଇଲେ ପବିତ୍ରକଣ୍ଠେ ତୋହରି ଗୁଣ ।

ଚୈତନ୍ୟାଦି ମହାତ୍ମାଜନେ

ପ୍ରଚାରିଲେ ବିଭୁନାମ ଆନନ୍ଦମନେ ।

କେତେ କେତେ ପୁଣ୍ୟବତୀ କେତେ ପତିବ୍ରତା ସତୀ

କେତେ ବୀରନାରୀ କେତେ ବୀର ଜନନୀ;

ସମସ୍ତେ ତୋର ଦୁହିତା ପଦ୍ମିନୀ, ସାବିତ୍ରୀ ସୀତା,

ଦୁର୍ଗାବତୀ ଆଦି କେତେ ବୀରରମଣୀ ।

ନମଇ ମା ଭକତିଭରେ

ଅଧମ ଅକ୍ଷମ ସୁତ ତୋ’ ଚରଣରେ ।

[ଚିତ୍ର ବର୍ଣ୍ଣନା: ପାହାଡ଼, ଜଙ୍ଗଲ ଏବଂ ପ୍ରାକୃତିକ ପରିବେଶ ମଧ୍ୟରେ ଭାରତର ମାନଚିତ୍ର ରୂପରେଖ ସହିତ ଭାରତମାତା ଓ ବୀର ନାରୀମାନଙ୍କ ଆଲେଖ୍ୟ ଏବଂ ତଳେ ହରିଣ ଠିଆ ହୋଇଥିବାର ଦୃଶ୍ୟ।]

---

[ଚିତ୍ର ବର୍ଣ୍ଣନା: ଭକ୍ତକବି ମଧୁସୂଦନ ରାଓଙ୍କ ପ୍ରତିଛବି (ପୋଟ୍ରେଟ୍)।]

କବି ପରିଚୟ

ଭକ୍ତକବି ମଧୁସୂଦନ ରାଓ (୧୮୩୫-୧୯୧୨)

ଭକ୍ତକବି ମଧୁସୂଦନ ରାଓ ପୁଣ୍ୟଧାମ ପୁରୀ ସହରରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କ ରଚିତ ‘ପଦ୍ମ’, ‘ପ୍ରଭାତ’, ‘ପୃଥିବୀ ପ୍ରତି’, ‘ବସନ୍ତ ଗାଥା’, ‘ଉତ୍କଳଗାଥା’, ‘ନିର୍ବାସିତର ବିଳାପ’ ପ୍ରଭୃତି କବିତାଗୁଡ଼ିକ ଖୁବ୍ ସରଳ ଓ ମନମୁଗ୍ଧକର । ଜନ୍ମଭୂମି କବିତାରେ କବି ଜନ୍ମମାଟିର ଯଶଗାନ କରିଛନ୍ତି ।

ପାଠ ଅନ୍ତର୍ଗତ

ଆସ, ଆମେ କବିତା ଉପରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଆଲୋଚନା କରିବା ।

ମୋ ବୁଝିବାରେ

(କ) ନିମ୍ନଲିଖିତ ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକର ଠିକ୍ ଉତ୍ତର ପାଖରେ ତାରା (*) ଚିହ୍ନ ଦିଅ ।

୧. ‘ମୁଣ୍ଡ’ ଶବ୍ଦ ପାଇଁ କବିତାରେ କେଉଁ ଶବ୍ଦ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇଛି ?

• ଚରଣ

• ମସ୍ତକ

• କୋଳ

• କଣ୍ଠ

୨. ‘ଜନ୍ମଭୂମି’ କବିତାରେ ମୁଖ୍ୟତଃ

• ହିମାଳୟର ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି ।

• ବୀର ରମଣୀଙ୍କ କଥା କୁହାଯାଇଛି ।

• ଭାରତମାତାର ଯଶଗାନ କରାଯାଇଛି ।

• ମହାସାଗର ବିଷୟରେ ଧାରଣା ଦିଆଯାଇଛି ।

(ଖ) ଉକ୍ତ ଉତ୍ତରଗୁଡ଼ିକ କାହିଁକି ବାଛିଲ, ତାହାର କାରଣ ତୁମ ସାଙ୍ଗମାନଙ୍କ ସହ ଆଲୋଚନା କର ।

---

ମିଳିମିଶି ଯୋଡ଼ିବା

କବିତାର କେତେକ ଶବ୍ଦ ଓ ତା’ର ଭାବାର୍ଥ ନିମ୍ନରେ ଲେଖାଯାଇଛି । ଦଳରେ ଆଲୋଚନା କରି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶବ୍ଦ ସହ ଖାପ୍ ଖାଉଥିବା ଭାବାର୍ଥକୁ ଗାର ଟାଣି ଯୋଡ଼ । (ତୁମେ ଅଭିଧାନ, ଇଣ୍ଟରନେଟ୍ ବା ନିଜ ଶିକ୍ଷକଙ୍କର ସହାୟତା ନେଇପାରିବ ।)

ପଦ୍ୟାଂଶକୁ ଆଲୋଚନା କର ।

ନିମ୍ନଲିଖିତ ପଦ୍ୟାଂଶକୁ ମନଦେଇ ପଢ଼ ଏବଂ ଏହାର ଭାବାର୍ଥକୁ ସାଙ୍ଗମାନଙ୍କ ସହ ଆଲୋଚନା କରି ତା’ର ସାରାଂଶକୁ ଲେଖ ।

“ତୁହି ମା ଜନମ ଭୂମି ପବିତ୍ର ଭାରତଭୂମି

ତୋହରି ସନ୍ତାନ ଆମେ ଅଟୁଁ ସରବେ;

ତୋର ଶ୍ରୀଚରଣ ସେବା ପାଇଁ ମନପ୍ରାଣ ଦେବା

ଗାଇବା ତୋହର ନାମ ଆନନ୍ଦ ରବେ ।

ତୋ ଆନନ୍ଦେ ହୋଇବା ସୁଖୀ

କାନ୍ଦିବା ଦୁଃଖରେ ତୋର ହୋଇଣ ଦୁଃଖୀ ।”

---

ବୁଝି ବିଚାରି ଲେଖ

(କ) ‘ଜନ୍ମଭୂମି’ କବିତାକୁ ପଢ଼ି ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକର ଉତ୍ତର ଦିଅ ।

୧. କବିତାରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ବୀରରମଣୀମାନଙ୍କ ନାମ ଲେଖ ?

୨. ଭାରତର କଟିରେ କେଉଁ ପର୍ବତମାଳା ଶୋଭାପାଉଛି ?

୩. କାଳିଦାସ କିଏ ? ତାଙ୍କ ରଚିତ ଗୋଟିଏ କାବ୍ୟର ନାମ ଲେଖ ।

୪. ଆମ ଜନ୍ମଭୂମିର ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ଵରେ ଥିବା ଜଳଧିର ନାମ ଲେଖ ?

୫. ଭାରତର ଶରୀରରେ କେଉଁସବୁ ନଦୀ ଶୋଭା ପାଉଛି ?

(ଖ) “ଚୈତନ୍ୟାଦି ମହାତ୍ମାଜନେ

ପ୍ରଚାରିଲେ ବିଭୁନାମ ଆନନ୍ଦମନେ ।”

‘ମହାତ୍ମା’ର ଅର୍ଥ – ମହାପୁରୁଷ, ବଡ଼ଲୋକ, ମହାମାନବ, ମହାନ୍ ବ୍ୟକ୍ତି ।

‘ବିଭୁ’ର ଅର୍ଥ – ଈଶ, ଈଶ୍ୱର, ପ୍ରଭୁ, ଠାକୁର, ଦେବତା ।

ଉପରଲିଖିତ ପଦ୍ୟାଂଶକୁ ପଢ଼ି ଉତ୍ତର ଲେଖ ।

• ଚୈତନ୍ୟ କିଏ ?

• ସେ କ’ଣ କରିଥିଲେ ?

• ତାଙ୍କୁ ମହାତ୍ମା କାହିଁକି କହିବା ?

କବିତାର ରଚନାଶୈଳୀ

“ବିନ୍ଧ୍ୟ ଗିରିବର କଟିରେ,

ଗଙ୍ଗା ଆଦି କେତେ ନଦୀ ଶୋଭେ ଶରୀରେ ।”

ଉକ୍ତ ପଦ୍ୟାଂଶ ପରି ତୁମକୁ ଭଲ ଲାଗୁଥିବା ଆଉ କିଛି ପଦ୍ୟାଂଶ କବିତାରୁ ବାଛି ଲେଖ ।

---

ମେଳ କର

‘କ’ ସ୍ତମ୍ଭର କବିତାଂଶ ସହିତ ‘ଖ’ ସ୍ତମ୍ଭର ଭାବାର୍ଥକୁ ସଂଯୋଗ କର ।

ଅନୁମାନ ଓ କଳ୍ପନାରୁ

ସାଙ୍ଗମାନଙ୍କ ସହିତ ଦଳଗତ ଆଲୋଚନା କର ।

(କ) “ମହାକବି ବେଦବ୍ୟାସ ବାଲମୀକି କାଳିଦାସ ।

ଗାଇଲେ ପବିତ୍ର କଣ୍ଠେ ତୋହରି ଗୁଣ ।”

(i) କେଉଁମାନଙ୍କୁ ମହାକବି ଆଖ୍ୟା ଦିଆଯାଇଛି ?

(ii) ସେମାନଙ୍କ ଲିଖିତ ଗ୍ରନ୍ଥର ନାମ ଉଲ୍ଲେଖ କର ।

(ଖ) “କେତେ କେତେ ପୁଣ୍ୟବତୀ କେତେ ପତିବ୍ରତା ସତୀ

କେତେ ବୀରନାରୀ କେତେ ବୀର ଜନନୀ ।”

ଏହି କବିତାଂଶରେ ବୀରନାରୀ ବୋଲି କାହାକୁ ଓ କାହିଁକି କୁହାଯାଇଛି ?

ଶବ୍ଦର ଭିନ୍ନଭିନ୍ନ ରୂପ

(କ) ଯେପରି, ଚରଣ – ପଦ, ପାଦ, ପୟର,

ସେପରି,

• ନଦୀ –

• ଭୂମି –

• ଜନନୀ –

• ଦୁହିତା –

---

[ଚିତ୍ର ବର୍ଣ୍ଣନା: ମଝିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆକୃତି ମଧ୍ୟରେ ‘ବର’ ଶବ୍ଦ ଲେଖାଅଛି ଏବଂ ଚାରିପାଖର ୬ଟି ମେଘ ଆକୃତିରୁ ତୀର ଚିହ୍ନ ‘ବର’ ଆଡ଼କୁ ଦର୍ଶାଯାଇ ନୂତନ ଶବ୍ଦ ଗଠନ ପାଇଁ ସୂଚିତ କରୁଛି।]

(ଖ) କବିତାରେ ବ୍ୟବହୃତ ଗିରିବର ଶବ୍ଦରେ ‘ବର’ର ଅର୍ଥ ‘ଶ୍ରେଷ୍ଠ’ । ଏହି ଅର୍ଥକୁ ଦୃଷ୍ଟିରେ ରଖ ଓ ଶବ୍ଦ ଶେଷରେ ‘ବର’ ଲଗାଇ ନୂତନ ଶବ୍ଦ ଗଠନ କର ।

କିଛି ଭିନ୍ନ କିଛି ସମାନ

ନିମ୍ନଲିଖିତ ପଦକୁ ଧ୍ୟାନର ସହ ପଢ଼ ।

“ଗାଇଲେ ପବିତ୍ର କଣ୍ଠେ ତୋହରି ଗୁଣ

ଯେତେ ଯହିଁ ଥିଲେ ମିଳି ମାନବ-ଗଣ ।”

ଗଣ ଓ ଗୁଣ ଶବ୍ଦ ଦ୍ବୟରେ କେବଳ ଗୋଟିଏ ମାତ୍ରାର ଭିନ୍ନତା ଅଛି । ଫଳରେ ତା’ର ଅର୍ଥ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ବଦଳି ଯାଉଛି ।

ତୁମେମାନେ ସାଙ୍ଗମାନଙ୍କ ସହ ଦଳଗତ ଆଲୋଚନା କରି ଏହିପରି ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ଖାତାରେ ଲେଖ ।

ଯେପରି :-

ବଣ – ବଣି,

ବଶ – ବେଶ

---

ପାଠ ବାହାରୁ

ତୁମ କଥା

(କ) ‘ଜନ୍ମଭୂମି’ କବିତାରେ ପୁଣ୍ୟଭୂମି ଭାରତର ପ୍ରଶଂସା ଅତି ସୁନ୍ଦର ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି । ତୁମେ ଭାରତର କେଉଁ ରାଜ୍ୟରେ ବାସ କରୁଛ ଏବଂ ରହୁଥିବା ସ୍ଥାନ (ଗ୍ରାମ / ସହର) ନାମ ଲେଖ । ସେହି ସ୍ଥାନ ତୁମକୁ କିପରି ଲାଗୁଛି ବର୍ଣ୍ଣନା କର । ସୂଚନା – (ପ୍ରାକୃତିକ ପରିବେଶ, ଖାଦ୍ୟ, ଜଳବାୟୁ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମନ୍ଦିର, ଫସଲ, ପୋଷାକ)

(ଖ) ନିଜ ପରିବାରର କୌଣସି ସଦସ୍ୟଙ୍କ କେଉଁସବୁ କଥା ତୁମକୁ ଭଲ ଲାଗେ, ସେ ବିଷୟରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କର ।

ନଦୀ

“ଗଙ୍ଗା ଆଦି କେତେ ନଦୀ ଶୋଭେ ଶରୀରେ ।”

ଭାରତମାତା କୋଳରେ ଗଙ୍ଗାନଦୀ ପରି ଅନେକ ନଦୀ ଶୋଭା ପାଉଛି । ଏହି ନଦୀଗୁଡ଼ିକ ଜଳ ଓ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଯୋଗାଇବା ସହ କୃଷି ତଥା ପରିବହନରେ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ନିର୍ବାହ କରୁଛନ୍ତି । ତତ୍‌ସହ ଏହି ନଦୀଗୁଡ଼ିକ ଆମ ଦେଶର ଇତିହାସ, ସଂସ୍କୃତି, ଧାର୍ମିକଚେତନା ଓ ଅର୍ଥ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ମଧ୍ୟ ପରିଚୟ ଅଟେ ।

ନିମ୍ନ ସାରଣୀରେ କେତେକ ନଦୀର ନାମ ଦିଆଯାଇଛି । ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଖୋଜି ଖାତାରେ ଲେଖ । ସେଥିମଧ୍ୟରୁ କେଉଁ ନଦୀଗୁଡ଼ିକ ଆମ ରାଜ୍ୟରେ ପ୍ରବାହିତ, ତା’ର ତାଲିକା କର ।

---

[ଚିତ୍ର ବର୍ଣ୍ଣନା: ନୀଳ ଆକାଶ ଓ ମେଘ ତଳେ ତୁଷାରାଚ୍ଛାଦିତ ବିଶାଳ ପର୍ବତ ଶିଖର ଏବଂ ତଳେ ରଙ୍ଗବେରଙ୍ଗର ଫୁଲ ଫୁଟିଥିବା ମନୋରମ ପ୍ରାକୃତିକ ଉପତ୍ୟକାର ଦୃଶ୍ୟ।]

ବୁଝି ବିଚାରି ଲେଖ

ନିମ୍ନ ସାରଣୀରେ କେତେକ ଅକ୍ଷର ଦିଆଯାଇଛି । ତୁମେ ସେହି ଅକ୍ଷରଗୁଡ଼ିକୁ ମିଶାଇ / କ୍ରମ ବଦଳାଇ/ ମାତ୍ରା ଯୋଡ଼ି ଶବ୍ଦ ଗଠନ କର ଓ ଲେଖ ।

ଝରକାରୁ

ବଙ୍କିମଚନ୍ଦ୍ର ଚଟ୍ଟୋପାଧ୍ୟାୟଙ୍କଦ୍ବାରା ରଚିତ “ବନ୍ଦେ ମାତରମ୍” କବିତାଟି ପ୍ରାୟ ଜାତୀୟସଂଗୀତ ସହ ସମାନ । ଆସ, ଏହାର ଭାବାର୍ଥକୁ ଆଲୋଚନା କରିବା ।

---

ଦଳଗତ ଆଲୋଚନା

ତୁମେ ‘ଜନ୍ମଭୂମି’ ଓ ‘ବନ୍ଦେ ମାତରମ୍’ କବିତା ଦୁଇଟି ପଢ଼ିଲ । ସେହି କବିତା ଦୁଇଟିରେ ଥିବା ସମାନତା ଓ ଭିନ୍ନତା ବିଷୟରେ ସାଙ୍ଗମାନଙ୍କ ସହିତ ଦଳଗତ ଆଲୋଚନା କର ।

ଖୋଜ ଓ ପଢ଼

ନିମ୍ନ ପ୍ରଦତ୍ତ ଦେଶାତ୍ମବୋଧକ କବିତାଗୁଡ଼ିକ ପାଠାଗାର ବା ଇଣ୍ଟରନେଟ୍‌ରୁ ସଂଗ୍ରହ କରି ପଢ଼ ଓ ଆଲୋଚନା କର ।

• ତୁଙ୍ଗ ଶିଖରୀ ଚୂଳ (ପଣ୍ଡିତ ଗୋଦାବରୀଶ ମିଶ୍ର)

• ଜୟୀ ରାଜଗୁରୁଙ୍କ ଉତ୍ସାହ ବାଣୀ – କୃଷ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର ତ୍ରିପାଠୀ

• ଓଡ଼ିଶା ... ମୋ ଓଡ଼ିଶା ... କେଡ଼େ ସୁନ୍ଦର ରାଇଜ ମୋର (ସ୍ବରୂପ ନାୟକ)

• ଓଡ଼ିଆ ମୁହିଁ .... ଓଡ଼ିଆ ମୁହିଁ .... ଓଡ଼ିଶା ମୋର ଦେଶ (ରାମକୃଷ୍ଣ ନନ୍ଦ)

ପଠନ ନିମନ୍ତେ

ଏଇ ଦେଶ ଏଇ ମାଟି

ଏଇ ଦେଶ ଏଇ ମାଟି

ମମତାମୟୀ ମାଆଟି ।

ସେବାରେ ତା’ର, ଜୀବନ ଦେବା

ରଖିବା ତା’ର ନାଆଁଟି ।

ସୁଜଳା, ସୁଫଳା ଶସ୍ୟଶ୍ୟାମଳା

ଆମ ଏ ଜନ୍ମମାଟି... । ୧ ।

ଚିର ମଳୟ ଯା’ର ପବନ,

ଚିର ସବୁଜ ଯା’ର କାନନ

ସାଗର ଯାହାର ରତ୍ନଭଣ୍ଡାର

କୋଟିରତ୍ନ ଦିଏ ଭେଟି । ୨ ।

ଯହିଁ ଝରଣା ଝରିଯାଏ

ଯହିଁ କୋଇଲି କୁହୁ ଗାଏ

ସୁନାର ଫସଲ ଲହରି ଖେଳେ

ବୁକୁରେ ଯାଏ ଲୋଟି ...। ୩ ।

ରଚନା – ସଚ୍ଚିଦାନନ୍ଦ ରାଉତରାୟ

---

ଆମ ଲେଖା ଆମ ଚିତ୍ର

[ଚିତ୍ର ବର୍ଣ୍ଣନା: ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀମାନଙ୍କ ନିଜସ୍ୱ ଲେଖା ଓ ଚିତ୍ରାଙ୍କନ ଅଭ୍ୟାସ ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଖାଲି ପୃଷ୍ଠା।]