‘ଜନ୍ମଭୂମି’ କବିତାରେ ଭକ୍ତକବି ମଧୁସୂଦନ ରାଓ ପବିତ୍ର ଭାରତଭୂମିର ଅପୂର୍ବ ମହିମା ଓ ପ୍ରାକୃତିକ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟର ଯଶଗାନ କରିଛନ୍ତି। ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏହି ଜନ୍ମମାଟିର ସନ୍ତାନ ଅଟୁ। ମାତୃଭୂମିର ଚରଣ ସେବାରେ ନିଜର ମନପ୍ରାଣ ଉତ୍ସର୍ଗ କରିବା ଏବଂ ଦେଶର ଆନନ୍ଦରେ ସୁଖୀ ତଥା ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖୀ ହୋଇ ତାର ସେବା କରିବା ଆମ ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କର ପରମ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ।
କବି ଭାରତମାତାଙ୍କ ପ୍ରାକୃତିକ ରୂପକୁ ଏକ ଜୀବନ୍ତ ଶରୀର ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି। ଦେଶର ଉତ୍ତରରେ ଥିବା ବିଶାଳ ହିମାଳୟ ପର୍ବତ ଭାରତମାତାର ମସ୍ତକରେ ଶୋଭା ପାଉଛି। ତାର ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ସିନ୍ଧୁ ଓ ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ନଦୀ ସହିତ ବିଶାଳ ଜଳରାଶି ରହିଛି ଏବଂ ଚରଣ ତଳେ ମହାସାଗର ବିରାଜମାନ କରୁଛି। ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଥିବା ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତମାଳା ମା’ଙ୍କ କଟି ବା ଅଣ୍ଟାରେ ଅଳଙ୍କାର ସଦୃଶ ଶୋଭିତ ହୋଇଛି। ଏହା ସହିତ ପବିତ୍ର ଗଙ୍ଗା ଆଦି ଅନେକ ନଦୀ ଭାରତମାତାର ଶରୀରରେ ପ୍ରବାହିତ ହୋଇ ଦେଶକୁ ଶସ୍ୟଶ୍ୟାମଳା କରି ଗଢ଼ିତୋଳିଛନ୍ତି। ଏହି ନଦୀଗୁଡ଼ିକ ଆମକୁ ଜଳ ଓ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଯୋଗାଇବା ସହ ଆମ କୃଷି, ସଂସ୍କୃତି ଓ ଅର୍ଥନୀତିର ମୂଳଦୁଆ ସାଜିଛନ୍ତି।
ଏହି ପବିତ୍ର ଭାରତଭୂମିର କୋଳରେ ଅନେକ ମହାପୁରୁଷ, ବୀର ଯୋଦ୍ଧା, ମହାକବି ଓ ବୀରରମଣୀ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଛନ୍ତି। ଶ୍ରୀରାମଚନ୍ଦ୍ର, ଭୀଷ୍ମ, ଦ୍ରୋଣ, କର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ପରି ବୀରମାନେ ନିଜର ପରାକ୍ରମ ଦେଖାଇଛନ୍ତି। ମହାକବି ବେଦବ୍ୟାସ, ବାଲ୍ମୀକି ଏବଂ କାଳିଦାସ ପବିତ୍ର କଣ୍ଠରେ ଜନ୍ମଭୂମିର ଗୁଣଗାନ କରି ଅମର କାବ୍ୟ ରଚନା କରିଛନ୍ତି। ସେହିପରି ଶ୍ରୀଚୈତନ୍ୟଙ୍କ ପରି ମହାତ୍ମାମାନେ ଆନନ୍ଦମନରେ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ନାମ ପ୍ରଚାର କରି ପ୍ରେମ ଓ ଭକ୍ତିର ବାର୍ତ୍ତା ବାଣ୍ଟିଛନ୍ତି। ଭାରତମାତାର ଯୋଗ୍ୟ କନ୍ୟା ଭାବରେ ସୀତା, ସାବିତ୍ରୀ, ପଦ୍ମିନୀ ଏବଂ ଦୁର୍ଗାବତୀଙ୍କ ପରି ପୁଣ୍ୟବତୀ ଓ ବୀରନାରୀମାନେ ନିଜର ତ୍ୟାଗ, ସତୀତ୍ୱ ତଥା ଅଦମ୍ୟ ସାହସ ପାଇଁ ସ୍ମରଣୀୟ ହୋଇ ରହିଛନ୍ତି।
କବିତାଟିର ଶେଷରେ କବି ନିଜକୁ ଭାରତମାତାଙ୍କ ଚରଣରେ ଜଣେ ଅଧମ ଓ ଅକ୍ଷମ ସନ୍ତାନ ଭାବେ ବିନମ୍ରତାର ସହିତ ଭକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଣାମ ଜଣାଇଛନ୍ତି। ଏହି ପାଠଟି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶିଶୁ ମନରେ ନିଜ ଜନ୍ମମାଟି ପ୍ରତି ଗଭୀର ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଭକ୍ତି ଓ ଆଦର୍ଶ ଦେଶପ୍ରେମ ଜାଗ୍ରତ କରିବା ପାଇଁ ଏକ ସୁନ୍ଦର ପ୍ରେରଣା ଦିଏ।