ଖେଳକୁଦ କେବଳ ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦିଏ ନାହିଁ, ବରଂ ଆମ ଶରୀରକୁ ସୁସ୍ଥ, କର୍ମଠ ଓ ବଳିଷ୍ଠ କରିବାରେ ମୁଖ୍ୟ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରେ। ନିୟମିତ ବ୍ୟାୟାମ ଓ ଅଙ୍ଗଚାଳନା ଦ୍ୱାରା ଶରୀରରୁ ସ୍ୱେଦ ବା ଝାଳ ଆକାରରେ ଦୂଷିତ ପଦାର୍ଥ ବାହାରିଯାଏ, ପ୍ରଚୁର ଅମ୍ଳଜାନ ଶରୀର ଭିତରକୁ ଯାଏ ଏବଂ ମାଂସପେଶୀ ଦୃଢ଼ ହୁଏ। ବିଶେଷ କରି ମାନସିକ ପରିଶ୍ରମ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶାରୀରିକ ବ୍ୟାୟାମ ଏକାନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ। ଖେଳ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର, ଯଥା ଘର ଭିତରେ ଖେଳାଯାଉଥିବା ଲୁଡ଼ୋ, ଚେସ୍, କ୍ୟାରମ୍ ପରି ଅନ୍ତଃଗୃହ ଖେଳ ଏବଂ ପଡ଼ିଆରେ ଖେଳାଯାଉଥିବା ଫୁଟବଲ, ହକି, କ୍ରିକେଟ୍ ପରି ବହିଃଗୃହ ଖେଳ।
ହକି ହେଉଛି ଭାରତର ଗୌରବମୟ ଜାତୀୟ ଖେଳ। ଏହି ଖେଳରେ ଦୁଇଟି ଦଳ ଥାଆନ୍ତି ଏବଂ ପ୍ରତି ଦଳରେ ଏଗାର ଜଣ ଲେଖାଏଁ ଖେଳାଳି ଭାଗ ନିଅନ୍ତି। ଖେଳାଳିମାନେ ଚେପ୍ଟା ଓ ବଙ୍କା ଅଗ୍ରଭାଗ ଥିବା କାଠ ବାଡ଼ି ବା 'ହକି ଷ୍ଟିକ୍' ସାହାଯ୍ୟରେ ଏକ ଛୋଟ ନିଦା ବଲ୍କୁ ଗଡ଼ାଇ ଗଡ଼ାଇ ଖେଳନ୍ତି। ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ପାରସ୍ୟ, ଗ୍ରୀସ୍ ଓ ରୋମ୍ରେ ପ୍ରଚଳିତ ଥିବା ଏହି ଖେଳର ଆଧୁନିକ ରୂପ ୧୮୭୫ ମସିହାରେ ଇଂଲଣ୍ଡରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା। ଭାରତ ୧୯୨୮ ମସିହା ହଲାଣ୍ଡ ଅଲମ୍ପିକରେ ପ୍ରଥମ ଥର ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣପଦକ ଲାଭ କରି ପରବର୍ତ୍ତୀ କ୍ରମାଗତ ପାଞ୍ଚଟି ଅଲମ୍ପିକରେ ଶୀର୍ଷ ସ୍ଥାନ ବଜାୟ ରଖିଥିଲା। ପରେ ୧୯୬୪ ଟୋକିଓ ଅଲମ୍ପିକରେ ମଧ୍ୟ ଭାରତ ବିଜୟୀ ହୋଇଥିଲା।
ଭାରତୀୟ ହକିର ଏହି ଅସାଧାରଣ ଗୌରବ ପଛରେ ବିଶିଷ୍ଟ କ୍ରୀଡ଼ାବିତ୍ ଜୟପାଳ ସିଂହ ଏବଂ ମେଜର ଧ୍ୟାନଚାନ୍ଦଙ୍କ ଅତୁଳନୀୟ ଅବଦାନ ରହିଛି। ଝାନ୍ସୀରେ ଜନ୍ମିତ ଧ୍ୟାନଚାନ୍ଦଙ୍କୁ ଲୋକେ 'ଝାନ୍ସୀ ବୀର' କହୁଥିଲେ। ୧୯୩୬ ମସିହାର ବର୍ଲିନ ଅଲିମ୍ପିକରେ ତାଙ୍କର ଚମକପ୍ରଦ ଖେଳ କୌଶଳ ଦେଖି ଦର୍ଶକମାନେ ତାଙ୍କୁ 'ହକିର ଯାଦୁକର' ଆଖ୍ୟା ଦେଇଥିଲେ। ବିଶ୍ୱବ୍ୟାପୀ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ଅର୍ଜନ କରି ମଧ୍ୟ ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସରଳ ଓ ନିରହଂକାର ଥିଲେ। ୧୯୭୫ ବିଶ୍ୱକପ୍ ବିଜୟୀ ଭାରତୀୟ ଦଳରେ ଓଡ଼ିଶାର ଖେଳାଳି ମାଇକେଲ୍ କିଣ୍ଡୋ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଖେଳ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିଥିଲେ। ଓଡ଼ିଶାର ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲାର ଆଦିବାସୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ହକି ଏକ ଅତି ପ୍ରିୟ ତଥା ସହଜାତ ଖେଳ।
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ହକି ସହିତ ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ ଥିବା ଭିଲ-ଭିଲାଲା ଜନଜାତିଙ୍କ ପାରମ୍ପରିକ ଖେଳ 'ଦାଣ୍ଡି ବା ଗୋଥା' ବିଷୟରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି, ଯେଉଁଥିରେ ବାଉଁଶ ବାଡ଼ି ଓ କାଠି ବଲ୍ 'ଦୁଇତ୍' ବ୍ୟବହାର ହୋଇଥାଏ। ଏହା ସହିତ ଓଡ଼ିଶାର ସାହସୀ ପର୍ବତାରୋହୀ କଳ୍ପନା ଦାଶଙ୍କ ମାଉଣ୍ଟ ଏଭେରେଷ୍ଟ ବିଜୟର ପ୍ରେରଣାଦାୟୀ କାହାଣୀ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି, ଯାହା ଶିକ୍ଷାର୍ଥୀମାନଙ୍କ ମନରେ ଖେଳକୁଦ, ଶାରୀରିକ ସୁସ୍ଥତା, ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଓ ଦୁଃସାହସିକ କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତି ଆଗ୍ରହ ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ।