ଉତ୍କଳଗୌରବ ମଧୁସୂଦନ ଦାସଙ୍କ ରଚିତ ‘ଉତ୍କଳ ସନ୍ତାନ’ କବିତାଟି ଓଡ଼ିଆ ଜାତି ମଧ୍ୟରେ ସ୍ୱାଭିମାନ, ସାହସ ଓ ଦେଶପ୍ରେମ ଜାଗ୍ରତ କରିବା ପାଇଁ ଏକ ପ୍ରେରଣାଦାୟୀ ସୃଷ୍ଟି ଅଟେ। କବି ଏହି କବିତାରେ ଓଡ଼ିଶାର ଅତୀତର ଗୌରବମୟ ଇତିହାସକୁ ମନେ ପକାଇ ବର୍ତ୍ତମାନର ସନ୍ତାନମାନଙ୍କ ନିଷ୍କ୍ରିୟତା ଓ ଭୀରୁତାକୁ ତୀବ୍ର ଭାବରେ ସମାଲୋଚନା କରିଛନ୍ତି।
ଅତୀତରେ ଆମର ବୀର ପୂର୍ବପୁରୁଷମାନେ ଗଙ୍ଗାଠାରୁ ଗୋଦାବରୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ ଅଞ୍ଚଳ ଜୟ କରି ସେମାନଙ୍କର ଶୌର୍ଯ୍ୟ ଓ ବୀରତ୍ୱ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିଥିଲେ। ମାତ୍ର ସେହି ମହାନ ପୂର୍ବପୁରୁଷଙ୍କ ବଂଶଧର ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଆଜିର ଉତ୍କଳ ସନ୍ତାନମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୀରୁ ଓ ସ୍ୱାର୍ଥପର ହୋଇପଡ଼ିଛନ୍ତି। ମାତୃଭୂମି ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦୁଥିବାବେଳେ ସେମାନେ ନୀରବ ରହୁଛନ୍ତି, ଯାହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଲଜ୍ଜାଜନକ ଅଟେ।
କବି ସ୍ୱାର୍ଥପରତା ଓ ତୋଷାମଦିଆ ମନୋଭାବକୁ କୁକୁରର ପ୍ରକୃତି ସହ ତୁଳନା କରିଛନ୍ତି। ଯେପରି ଶାଗୁଣା ଓ ବିଲୁଆ ଚିକିତ୍ସକ ହୋଇ କେବେ ମୃତ ଶବକୁ ଜୀବନ ଦେଇପାରିବେ ନାହିଁ, ସେହିପରି ସ୍ୱାର୍ଥରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ମଧ୍ୟ ଜାତିର କୌଣସି ଉନ୍ନତି ସାଧନ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଜାତିର ପ୍ରଗତି ରୂପକ ନନ୍ଦିଘୋଷ ରଥକୁ ଆଗକୁ ଚଳାଇବା ପାଇଁ ସ୍ୱାର୍ଥକୁ ସାରଥି କଲେ କଦାପି ସଫଳତା ମିଳିବ ନାହିଁ। ଘୋଡ଼ା ମୁହଁରେ ଦାନାର ତୋବଡ଼ା ବନ୍ଧା ହେଲେ ଯେପରି ସେ ଗାଡ଼ି ଟାଣିପାରେ ନାହିଁ, ସେହିପରି କ୍ଷୁଦ୍ର ସ୍ୱାର୍ଥରେ ବନ୍ଧା ହୋଇଥିବା ଲୋକେ ଜାତିକୁ ଆଗେଇ ନେଇପାରିବେ ନାହିଁ।
ଶେଷରେ କବି ସମସ୍ତ ଉତ୍କଳ ସନ୍ତାନଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କର ପୂର୍ବ ଗୌରବ ଓ ସାହସ ମନେ ପକାଇ ନିଦ୍ରା ଭଙ୍ଗ କରି ଜାଗ୍ରତ ହେବାକୁ ଆହ୍ୱାନ ଦେଇଛନ୍ତି। ମାତୃଭୂମିର ଅବନତି ଏବଂ ପୂର୍ବପୁରୁଷଙ୍କ ଆଦର୍ଶକୁ ଭୁଲିଯିବା ଏକ ମହାପାପ ବୋଲି କବି ଦର୍ଶାଇଛନ୍ତି।