ପାଣିରେ ପାଣି — Textbook

ପାଣିରେ ପାଣି

ଆମର ଏହି ପାଣି କେଉଁଠୁ ଆସୁଛି, ପୁଣି କେଉଁଆଡ଼େ ଚାଲିଯାଉଛି ? ଆମ୍ଭେମାନେ ଏ ବିଷୟରେ କେବେ କିଛି ଭାବିଛୁ କି ? ଖାଲି ଭାବିଲେ ହେବ ନାହିଁ, ବରଂ ଏହି ବିଷୟରେ ପଢ଼ିବା ଆମ ପାଇଁ ଜରୁରୀ ଅଟେ । ଭୂଗୋଳପାଠ ପଢ଼ିଲାବେଳେ ଆମକୁ ଜଳଚକ୍ର ବିଷୟରେ କୁହାଯାଇଛି । ଏହାକୁ ପଢ଼ିବା ପରେ ଆମ ମନ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ସୁନ୍ଦର ଚିତ୍ର ଆଙ୍କି ହୋଇଯାଉଛି । ତାହା ହେଲା ସୂର୍ଯ୍ୟ, ସମୁଦ୍ର, ବାଦଲ, ପବନ, ପୃଥିବୀ, ବର୍ଷାର ଜଳବିନ୍ଦୁ, ବହିଯାଉଥିବା ଏକ ନଦୀ ଏବଂ ତା’ରି କୂଳରେ ଥିବା ତୁମ, ଆମର ଘର, ଗାଁ ବା ସହର ।

[ଚିତ୍ର ବର୍ଣ୍ଣନା: ପୃଷ୍ଠାରେ ପ୍ରାକୃତିକ ଜଳଚକ୍ର ଏବଂ ମାନବ ଜୀବନର ବିଭିନ୍ନ ଦୃଶ୍ୟ ପ୍ରଦର୍ଶିତ ହୋଇଛି— ଆକାଶରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ମେଘ ଓ ବର୍ଷା; ପାହାଡ଼ରୁ ବହି ଆସୁଥିବା ନଦୀ ଯାହା ସମୁଦ୍ରରେ ମିଶୁଛି; ନଦୀ କୂଳରେ ଗାଈ ଚରୁଛନ୍ତି, କୂଳରେ ଘର, ସ୍କୁଲ ଯାଉଥିବା ଛାତ୍ରୀ, କପଡ଼ା ଶୁଖାଉଥିବା ଲୋକ ଏବଂ ମାଟି ପାତ୍ର ଗଢ଼ୁଥିବା କୁମ୍ଭାର ଦୃଶ୍ୟମାନ।]

---

ଅନ୍ୟ ପକ୍ଷରେ ଏହି ନଦୀ ନିଜର ଉଭୟ ପଟୁ ପାଣି ନେଇ ସମୁଦ୍ରରେ ମିଶିବାର ଚିତ୍ର ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଉଛି । ସେହି ଚିତ୍ର ମଧ୍ୟରେ କିଛି କୂଳର ଦୃଶ୍ୟ ମଧ୍ୟ ରହିଛି । ଏହି ପାଣି କଥା ଭାବିଲାବେଳେ ମନକୁ ଆସେ ଯେ ସମୁଦ୍ରରୁ ଉଠୁଥିବା ବାଷ୍ପ, ବାଦଲ ହୋଇ ପାଣି ରୂପ ନେଇଥାଏ । ତାହା ପୁଣି ବର୍ଷା ରୂପରେ ଭୂପୃଷ୍ଠ ତଥା ସମୁଦ୍ରରେ ମିଶିଥାଏ । ଜଳର ଏହି ଘୂର୍ଣ୍ଣନ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଜଳଚକ୍ର କୁହାଯାଏ ।

[ଚିତ୍ର ବର୍ଣ୍ଣନା ୧: ଜଣେ ମହିଳା ‘ଚିକିତ୍ସାଳୟ’ (ଡାକ୍ତରଖାନା) ସମ୍ମୁଖରେ ଥିବା ଗଛଲତାରେ ପାଣି ଦେଉଛନ୍ତି।] [ଚିତ୍ର ବର୍ଣ୍ଣନା ୨: ଜଳ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରକଳ୍ପ, ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଖୁଣ୍ଟି, ଜଳ ପିଉଥିବା ମଇଁଷି, ଠେଲାଗାଡ଼ି ନେଇ ଯାଉଥିବା ଶ୍ରମିକ ଏବଂ ବାଲ୍ଟିରେ ଗାଧୋଉଥିବା ପିଲାଟିଏ।]

ଏ ତ ଗଲା ଜଳଚକ୍ରର ବହି ପଢ଼ା ପାଠ କଥା । ହେଲେ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କର ଘରେ, ସ୍କୁଲରେ, କାର୍ଯ୍ୟାଳୟରେ, କାରଖାନାମାନଙ୍କରେ ଓ ଜମିବାଡ଼ିମାନଙ୍କରେ ପାଣିର କିଛି ଅଦ୍ଭୁତ ପ୍ରକାରର ଘୂର୍ଣ୍ଣନ ଚିତ୍ର ଆମ ଆଖି ଆଗକୁ ଆସେ । ପାଣିପାଇପ୍‌ରେ ଏବେ ସବୁବେଳେ ପାଣି ଆସୁ ନାହିଁ । ତାକୁ ଖୋଲିବ ତ ସେଥିରୁ ପାଣି ବଦଳରେ ଖାଲି ସୁଁ... ସୁଁ ଶବ୍ଦ ଆସିବାରେ ଲାଗିଥାଏ ।

ପାଣି ଯଦି ଆସିବ, ତାହା ପୁଣି ଅସମୟରେ, କେତେବେଳେ ରାତିରେ ତ ଆଉ କେବେ ବଡ଼ି ଭୋରରୁ ।

ଏଇ ପାଣି ପାଇଁ ଆମ ଆଖିରେ ନିଦ ନାହିଁ । ପାଣି ଆସିଲା ତ ବାଲଟି, ବାସନ, ମାଠିଆ ଆଦିରେ ଭରିବା ଆମର ପ୍ରଥମ କାମ ବୋଲି ସମସ୍ତେ ଭାବି ନେଇଥାଉ । କେଉଁଠି କେଉଁଠି ନିଜ ଭିତରେ କଳିଝଗଡ଼ା ମଧ୍ୟ ହୋଇଥାଏ ।

ପ୍ରତିଦିନ ଏହି କଳିଝଗଡ଼ାରୁ ରକ୍ଷା ପାଇବା ପାଇଁ କେତେକ ଘରର ଲୋକେ ସେହି ପାଇପ୍‌ରେ ମୋଟର ଲଗାଇ ଦେଇଥାନ୍ତି । ଏହାଦ୍ଵାରା ଅନ୍ୟ ଘରର ପାଣି ଟାଣି ହୋଇ ଜଣକର ଘରକୁ ଚାଲିଆସିଥାଏ । ଏହାଦ୍ଵାରା ଅନ୍ୟର ଅଧିକାର ଛଡ଼ାଇ ନେଲାପରି ବୋଧହୁଏ । ଜଣକର ଏମିତି ଅନୀତି କାମ ଦେଖି ଅନ୍ୟ କେତେକ ଘରର ଲୋକେ ମଧ୍ୟ ତାହା କରିବାକୁ ଆଗେଇ ଆସନ୍ତି । ଫଳରେ ପାଣିର ମାତ୍ରା କମିଯାଏ ।

---

ସହରରେ ଏବେ ଅନ୍ୟ ପଦାର୍ଥ ପରି ପାଣି ମଧ୍ୟ ବିକା ହେଲାଣି । ଏହି ଅଭାବ ଖାଲି ଗାଁ କି ସହରରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଆମ ପ୍ରଦେଶର ରାଜଧାନୀମାନଙ୍କରେ ଓ ଦିଲ୍ଲୀ, ମୁମ୍ବାଇ, କୋଲକତା, ଚେନ୍ନାଇ, ବାଙ୍ଗାଲୋର ଭଳି ବଡ଼ବଡ଼ ସହରମାନଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଭୟଙ୍କର କଷ୍ଟରେ ପକାଇ ଦେଲାଣି । ଦେଶର କେତେକ ଅଞ୍ଚଳରେ ତ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଭଳି ଅବସ୍ଥା ସୃଷ୍ଟି ହେଲାଣି । ଏହା ମୁଖ୍ୟତଃ ଗ୍ରୀଷ୍ମଋତୁର କଥା ଅଟେ ।

ହେଲେ ବର୍ଷାଋତୁରେ କ’ଣ ହୋଇଥାଏ ? ଦେଖ, ସବୁଆଡ଼େ ପାଣି ବହିବାରେ ଲାଗିଥାଏ । ଆମ ତୁମ ଘର, ସ୍କୁଲ, ସଡ଼କ, ରେଳଧାରଣା ଉପରେ ପାଣି ଭରିଯାଏ । ଦେଶର କେତେକ ଭାଗ ବନ୍ୟାରେ ବୁଡ଼ି ଯାଇଥାଏ । ଏହି ବନ୍ୟା ନା ଗାଁକୁ ଛାଡ଼ିଥାଏ ନା ମୁମ୍ବାଇ ପରି ବଡ଼ ସହରଗୁଡ଼ିକୁ ଛାଡ଼ିଥାଏ । କିଛିଦିନ ପାଇଁ ସବୁକିଛି ଅଟକି ଯାଏ । ଏଇ ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥା ଆମେ କହୁଛୁ, ତାହା ପାଣି ଅଧିକ କମ୍ ହୋଇଯିବା ଓ ପାଣି ବହୁତ ଅଧିକ ହୋଇଯିବା ବିଷୟରେ । ଅର୍ଥାତ୍ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଓ ବନ୍ୟା ଗୋଟିଏ ମୁଦ୍ରାର ଦୁଇଟି ପାର୍ଶ୍ଵ ଅଟେ । ଯଦି ଆମେ ଏଇ ଦୁଇଟିକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ବୁଝିପାରିବା ଓ ସମ୍ଭାଳି ନେବା, ତେବେ ଏଇ କେତେ ପ୍ରକାରର ସମସ୍ୟାରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳିପାରିବ । ଚାଲ, କିଛି ସମୟପାଇଁ ଆମେ ପାଣିର ଏହି ଗୋଲୋକଧନ୍ଦାକୁ ଭୁଲିଯିବା ଓ ନିଜର ସରାଘଡ଼ି କଥା ମନେପକାଇବା । ଆମକୁ କେହି ଯେବେ ପଇସା ଦିଅନ୍ତି, ଆମେ ଖୁସି ହୋଇ ଧାଇଁ ଯାଇ ତାକୁ ଚଟାପଟ୍ ନିଜର ସରାଘଡ଼ିରେ ପକାଇ ଦେଇଥାଉ । ଏକଟଙ୍କା, ଦୁଇଟଙ୍କା, ପାଞ୍ଚଟଙ୍କା, କେବେ ମୁଦ୍ରା ତ କେବେ ଛୋଟ ବଡ଼ ନୋଟ୍ ସେସବୁ ଧୀରେଧୀରେ ଏଥିରେ ଜମା ହୋଇଯାଇଥାଏ । ପୁନର୍ବାର ଯେତେବେଳେ ଆମର କିଛି ଟଙ୍କା ଦରକାର ପଡ଼େ, ସେତେବେଳେ ଏହି ସରାଘଡ଼ିର ସଞ୍ଚୟକୁ ଉପଯୋଗ କରି ନେଇଥାଉ ।

[ଚିତ୍ର ବର୍ଣ୍ଣନା: ଘର ଛାତରୁ ବର୍ଷାଜଳ ପାଇପ୍ ଦେଇ ବାହାରୁଛି, ଲୋକମାନେ ଲୁଗା ଶୁଖାଉଛନ୍ତି ଏବଂ ଗଛରେ ପାଣି ଦେଉଛନ୍ତି, କଡ଼ରେ ଗାଈ ପୋଖରୀରୁ ପାଣି ପିଉଛି।]

---

ଆମର ଏହି ପୃଥିବୀଟି ମଧ୍ୟ ଏଇମିତି ଖୁବ୍ ବଡ଼ ସରାଘଡ଼ି ଅଟେ । ମାଟିରେ ତିଆରି ଏହି ବିରାଟ ସରାଘଡ଼ିରେ ପ୍ରକୃତି ବର୍ଷାଋତୁରେ ପ୍ରଚୁର ପାଣି ବର୍ଷା କରିଥାଏ । ସେତେବେଳେ ଟଙ୍କାଠାରୁ କେତେ ଗୁଣା ମୂଲ୍ୟବାନ୍ ଏହି ବର୍ଷାକୁ ଆମେ ବଡ଼ ସରାଘଡ଼ିରେ ସଞ୍ଚୟ କରିନେବା ଉଚିତ୍ । ଆମର ଗାଁରେ, ସହରରେ ଯେଉଁ ଛୋଟବଡ଼ ପୋଖରୀ, ହ୍ରଦ ଆଦି ରହିଛି, ତାହା ପୃଥିବୀର ସରାଘଡ଼ିରେ ପାଣି ଭରିବାର କାମ କରିଥାଏ । ଏଥିରେ ଜମା ହୋଇଥିବା ପାଣି ମାଟିର ତଳେ ଲୁଚି ରହିଥିବା ଜଳଭଣ୍ଡାରରେ ଧୀରେଧୀରେ ଝରଝରି ଛାଣି ହୋଇ ପହଞ୍ଚୁଥାଏ । ଏହାଦ୍ଵାରା ଆମର ଭୂଜଳଭଣ୍ଡାର ସମୃଦ୍ଧ ହୋଇଯାଏ । ପାଣିର ଏହି ରାଜକୋଷ ଆମକୁ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ । ମାତ୍ର ଏହି ରାଜକୋଷରୁ ଆମେ ବର୍ଷାଋତୁ ଗଲାପରେ ସାରା ବର୍ଷଯାଏ ନିଜର ବ୍ୟବହାର ପାଇଁ ଘରେ, ଜମିରେ, ପାଠଶାଳାରେ ପାଣିକୁ ବ୍ୟବହାର କରିଥାଉ; ମାତ୍ର ଗୋଟିଏ ପାଳି ଏମିତି ମଧ୍ୟ ଆସିଛି ଯେତେବେଳେ ଆମ୍ଭେମାନେ ଏହି ଗୁପ୍ତ ରାଜକୋଷର ମହତ୍ତ୍ଵ ଭୁଲି ଯାଉଛୁ ଏବଂ ଭୂମିର ଲୋଭରେ ଆମେ ନିଜର ପୋଖରୀମାନଙ୍କୁ ଅଳିଆରେ ପୋତି ଦେଇ ସମତୁଲ କରିଦେଉଛୁ । ଚାହୁଁଚାହୁଁ ଏହା ଉପରେ ତ କେଉଁଠି ଘର, କେଉଁଠି ବଜାର, ଷ୍ଟାଡ଼ିୟମ ଓ ସିନେମାଘର ଠିଆ ହୋଇଯାଉଛି ।

ଏମିତି ଏକ ବଡ଼ ଭୁଲ୍ ପାଇଁ ଏବେ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡ ମିଳୁଛି । ଗ୍ରୀଷ୍ମଋତୁରେ ଆମର ନଳକୂଅ ଶୁଖିଯାଉଛି ଓ ବର୍ଷାଋତୁରେ ଆମର ଘରଦ୍ଵାର ବୁଡ଼ିଯାଉଛି । ଏଥିପାଇଁ ଯଦି ଆମକୁ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଓ ବନ୍ୟାରୁ ରକ୍ଷା ପାଇବାର ଅଛି, ତେବେ ନିଜର ଆଖପାଖର ଜଳସ୍ରୋତ, ପୋଖରୀ ଓ ନଦୀମାନଙ୍କର ରକ୍ଷଣାବେକ୍ଷଣ ଭଲ ଭାବରେ କରିବାକୁ ହେବ ।

ଜଳଚକ୍ର କଥା ଆମେ ଠିକ୍ ଭାବରେ ବୁଝିପାରିଲେ । ଯେତେବେଳେ ବର୍ଷା ହେଉଛି, ସେତେବେଳେ ତାକୁ ସଂରକ୍ଷଣ କରିବା ଉଚିତ୍ । ନିଜର ଭୂଜଳଭଣ୍ଡାର ସୁରକ୍ଷିତ କରିବା ଉଚିତ୍ । ନିଜର ସରାଘଡ଼ିକୁ ଭରି ରଖିବା ଉଚିତ୍, ତାହାହେଲେ ଆମକୁ ଦରକାରବେଳେ ପାଣିର କିଛି ଅଭାବ ପଡ଼ିବ ନାହିଁ । ଯଦି ଆମେ ଜଳଚକ୍ରର ଠିକ୍ ଉପଯୋଗ କରିନାହୁଁ, ତେବେ ଆମେ ପାଣିର ଚକ୍କରରେ ଫସିଯିବା ।

ମୂଳହିନ୍ଦୀ : ଅନୁପମ ମିଶ୍ର

ଲେଖକ ପରିଚୟ

ଅନୁପମ ମିଶ୍ର ଜଣେ ବିଖ୍ୟାତ ଲେଖକ, ସମ୍ପାଦକ ତଥା ଜଣାଶୁଣା ପରିବେଶବିତ୍ ସହିତ ଫଟୋଗ୍ରାଫର (୧୯୪୮-୨୦୧୬) । ପରିବେଶ ସଂରକ୍ଷଣ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସେ ଅନେକ ପ୍ରୟୋଗାତ୍ମକ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛନ୍ତି । ‘ଆଜ ଭୀ ଖରେ ହୈ ତାଲାବ’ ତାଙ୍କର ସର୍ବାଧିକ ଚର୍ଚ୍ଚିତ ପୁସ୍ତକ । ବ୍ରେଲ୍ ଲିପି ସହିତ ଏହାର ଅନୁବାଦ ଅନେକ ଭାଷାରେ ହୋଇସାରିଛି । “ସାଫ ମାଥେ କା ସମାଜ” ତାଙ୍କର ଆଉ ଏକ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପୁସ୍ତକ । ସେ ଗାନ୍ଧୀଶାନ୍ତି ପ୍ରତିଷ୍ଠାନରୁ ପ୍ରକାଶିତ ହେଉଥିବା ପତ୍ରିକା ‘ଗାନ୍ଧୀମାର୍ଗ’ର ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା ଓ ସମ୍ପାଦକ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ ।

---

ପାଠରୁ

ଆସ, ଏବେ ଆମେ ଏଇ ପାଠକୁ ଅତି ନିକଟରୁ ବୁଝିବା । ଆଗକୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ଗତିବିଧିଗୁଡ଼ିକୁ ଏହା କାର୍ଯ୍ୟରେ ତୁମକୁ ସହାୟତା କରିବ ।

ମୁଁ ଯାହା ବୁଝିଲି

(କ) ନିମ୍ନଲିଖିତ ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକର ଯଥାର୍ଥ ଉତ୍ତର ପାଖରେ ତାରା (★) ଚିହ୍ନ ଦିଅ

୧ । ଆମର ଭୂଜଳଭଣ୍ଡାର ନିମ୍ନଲିଖିତ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଥିରେ ସମୃଦ୍ଧ ହୋଇଥାଏ ? (କ) ନଳକୂପ ଶୁଖିଯିବା ଦ୍ୱାରା (ଖ) ପାଣି ବରଷିବା ଦ୍ବାରା (ଗ) ପୋଖରୀ ଓ ହ୍ରଦଦ୍ୱାରା (ଘ) ବନ୍ୟା ଆସିବା ଦ୍ବାରା

୨ । ନିମ୍ନଲିଖିତ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁ କଥାଟି ଜଳଚକ୍ର ସହିତ ସମ୍ପର୍କିତ ? (କ) ବର୍ଷାଜଳ ସଂଗ୍ରହ କରିବା । (ଖ) ସମୁଦ୍ରରୁ ଉଠୁଥିବା ବାଷ୍ପ ବାଦଲ ହୋଇ ବରଷିବା । (ଗ) ନଦୀମାନେ ସମୁଦ୍ରକୁ ଯାଇ ମିଶିବା । (ଘ) ବର୍ଷାରେ ଚାରିଆଡ଼ କେବଳ ପାଣି ହିଁ ଦେଖାଯିବା ।

୩ । ଏହି ବଡ଼ ଭୁଲ୍‌ର ଦଣ୍ଡ ଏବେ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମିଳୁଅଛି । ଏଠାରେ କେଉଁ ଭୁଲ୍ ଆଡ଼କୁ ସଂକେତ କରାଯାଇଛି ? (କ) ଜଳଚକ୍ରର ଅବଧାରଣାକୁ ନ ବୁଝିବା (ଖ) ଆବଶ୍ୟକତାଠାରୁ ଅଧିକ ପାଣିର ବ୍ୟବହାର କରିବା । (ଗ) ପୋଖରୀଗୁଡ଼ିକୁ ଅଳିଆରେ ପୋତି ଦେବା । (ଘ) ଭୂତଳ ଭଣ୍ଡାର ବିଷୟରେ ବିଚାର ନ କରିବା ।

(ଖ) ଏବେ ନିଜର ସାଙ୍ଗମାନଙ୍କ ସହିତ କଥାବାର୍ତ୍ତା କର ଓ ତୁମେ ଏହି ଉତ୍ତର କାହିଁକି ବାଛିଲ, ତା’ର କାରଣ କୁହ ।

[ଚିତ୍ର ବର୍ଣ୍ଣନା: ପତ୍ରଶୂନ୍ୟ ଶୁଖିଲା ଗଛ, ଭଙ୍ଗା ମାଟିପାତ୍ର ଏବଂ ଫାଟି ଯାଇଥିବା ଶୁଷ୍କ ମାଟି (ମରୁଡ଼ିର ଦୃଶ୍ୟ)।]

---

ଆସ, ମେଳ କରିବା

ପାଠରେ ଥିବା କିଛି ଶବ୍ଦ ବା ଉକ୍ତିକୁ ବାଛି ‘କ’ ସ୍ତମ୍ଭରେ ଦିଆଯାଇଛି ଓ ଏହାର ଅର୍ଥ ‘ଖ’ ସ୍ତମ୍ଭରେ ଦିଆଯାଇଛି । ତୁମ ଦଳରେ ଏହି ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା କର ଓ ଗାରଟାଣି ମିଳାଅ ।

ଗଦ୍ୟାଂଶର ଆଲୋଚନା

ଏହି ପାଠରୁ ବାଛି କରି କେତେକ ବାକ୍ୟ ନିମ୍ନରେ ଦିଆଯାଇଛି । ତାହାକୁ ମନ ଦେଇ ପଢ଼ ଓ ନିଜର ସହପାଠୀଙ୍କ ସହିତ ଆଲୋଚନା କର ।

• ‘ପାଣି ଆସିବ ତ ଅସମୟରେ ।’

• ‘ଦେଶର କେତେକ ଅଞ୍ଚଳରେ ତ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଭଳି ଅବସ୍ଥା ସୃଷ୍ଟି ହେଲାଣି ।’

• ‘କିଛିଦିନ ପାଇଁ ସବୁକିଛି ଅଟକି ଯାଏ ।’

• ‘ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଓ ବନ୍ୟା ଗୋଟିଏ ମୁଦ୍ରାର ଦୁଇଟି ପାର୍ଶ୍ୱ ଅଟେ ।’

ଆସ, ଚିନ୍ତା କରିବା

ଲେଖାଟିକୁ ଆଉ ଥରେ ପଢ଼ ଓ ନିମ୍ନଲିଖିତ ବିଷୟରେ ଉତ୍ତର ଖୋଜି ଲେଖ । (କ) ପାଠରେ ଏଇ ପୃଥିବୀକୁ ବିରାଟବଡ଼ ସରାଘଡ଼ି ବୋଲି କାହିଁକି କୁହାଯାଇଛି ? (ଖ) କେଉଁ ଧାରାରେ ଜଳଚକ୍ର ପୂର୍ଣ୍ଣରୂପ ନିଏ ? (ଗ) ଯଦି ସବୁ ନଈ, ହ୍ରଦ ଓ ପୋଖରୀ ଶୁଖିଯାଏ, ତେବେ କ'ଣ ହେବ ? (ଘ) ପାଠରେ ପାଣିକୁ ଟଙ୍କାଠାରୁ ଅଧିକ ମୂଲ୍ୟବାନ୍ କାହିଁକି କୁହାଯାଇଛି ?

[ଚିତ୍ର ବର୍ଣ୍ଣନା: ଓଲଟା ଛତା ଜରିଆରେ ବର୍ଷାପାଣି ଟାଙ୍କିରେ ସଂଗ୍ରହ ହେଉଛି ଏବଂ ଜଣେ ଝିଅ ଟ୍ୟାପ୍‌ରୁ ବାଲ୍ଟିରେ ପାଣି ଭରୁଛି।]

---

ଶୀର୍ଷକ

(କ) ଏହି ପାଠର ଶୀର୍ଷକ ‘ପାଣିରେ ପାଣି’ ଦିଆଯାଇଛି । ପାଠର ନାମ ଏମିତି କାହିଁକି ଦିଆଯାଇଛି ? ନିଜର ସହପାଠୀମାନଙ୍କ ସହିତ ଆଲୋଚନା କରି ଲେଖ । ନିଜ ଉତ୍ତରର କାରଣ ମଧ୍ୟ ଲେଖ । (ଖ) ତୁମେ ଏହି ପାଠଟିର ଆଉ କେଉଁ ନାମ ଦେବାକୁ ଚାହୁଁଛ ? କାରଣ ସହ ଲେଖ ।

[ଚିତ୍ର ବର୍ଣ୍ଣନା: ଜଳଚକ୍ରର ଚିତ୍ର— ପର୍ବତ ଉପରେ ବର୍ଷା, ନଦୀ ବହିଯାଇ ସମୁଦ୍ରରେ ମିଶିବା ଏବଂ ସମୁଦ୍ରରୁ ବାଷ୍ପୀଭବନ ହୋଇ ମେଘ ସୃଷ୍ଟି ହେବା।]

ଶବ୍ଦର ପ୍ରୟୋଗ

କଥା ଉପରେ ବଳ ଦେବା ।

• “ଆମର ଏହି ପୃଥିବୀ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଏକ ସରାଘଡ଼ି ଅଟେ ।”

• “ଆମର ଏହି ପୃଥିବୀ ଏହିପରି ଏକ ସରାଘଡ଼ି ଅଟେ ।”

(କ) ଏହି ଦୁଇଟି ବାକ୍ୟକୁ ମନଦେଇ ପଢ଼ । ଦ୍ଵିତୀୟ ବାକ୍ୟରେ କେଉଁ ଶବ୍ଦଟିକୁ ଉଠେଇ ଦିଆଯାଇଛି ? ଏହି ଶବ୍ଦକୁ ଉଠେଇ ଦେଲା ଫଳରେ ବାକ୍ୟର ଅର୍ଥରେ କି ପାର୍ଥକ୍ୟ ଆସୁଛି, ତାହା ଲେଖ । (ଖ) ପାଠ ମଧ୍ୟରେ ଏହିପରି ଆଉ କିଛି ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟ ଅଛି, ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକର ଉପସ୍ଥିତିରେ ବାକ୍ୟ ବିଶେଷଭାବେ ପ୍ରଭାବିତ ହେଉଛି । ପାଠକୁ ପଢ଼ି ସେହିପରି ଶବ୍ଦଥିବା ବାକ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ବାଛି ଲେଖ ।

ସମାନାର୍ଥକ ଶବ୍ଦ

ତଳେ ଦିଆଯାଇଥିବା ବାକ୍ୟମାନଙ୍କରେ ରେଖାଙ୍କିତ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ପାଇଁ ବାଦଲ ମଧ୍ୟରେ ସମାନାର୍ଥକ ଶବ୍ଦମାନ ରହିଛି । ତାହାକୁ ବାଛି ଲେଖ । (କ) ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର କିରଣ ପଡ଼ିଲେ ଫୁଲମାନେ ହସି ଉଠନ୍ତି । (ଖ) ସମୁଦ୍ରର ପାଣି ବାଷ୍ପ ହୋଇ ଉପରକୁ ଯାଇଥାଏ । (ଗ) ହଠାତ୍ ବାଦଲ ଗର୍ଜିବାରେ ଲାଗିଲା । (ଘ) ଜଳଚକ୍ରରେ ପବନର ମଧ୍ୟ ବହୁତ ବଡ଼ ଭୂମିକା ରହିଛି ।

ବାଦଲ ଭିତରେ ଥିବା ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକ: ରବି, ମେଘ, ଭାସ୍କର, ପବନ, ବାରିଦ, ବାୟୁ, ଦିବାକର, ଜଳଦ, ବାଷ୍ପ, ସମୀର, ଦିନକର, ନୀରଦ, ନୀର, ଅମ୍ବୁ

---

ଉପସର୍ଗ

ଆମ ପ୍ରଦେଶର ରାଜଧାନୀମାନଙ୍କରେ ଏହି ଜଳାଭାବ ଦେଖାଦେଲାଣି । ଏହି ବାକ୍ୟରେ ରେଖାଙ୍କିତ ଶବ୍ଦରେ ‘ଦେଶ’ ଶବ୍ଦପୂର୍ବରେ ‘ପ୍ର’ ସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇ ନୂଆଶବ୍ଦଟି ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି (ପ୍ରଦେଶ) । କୌଣସି ଶବ୍ଦ ବା ଧାତୁର ପୂର୍ବରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥିବା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଶବ୍ଦକୁ ଉପସର୍ଗ କୁହାଯାଏ । ଏହାକୁ ପୂର୍ବ ପ୍ରତ୍ୟୟ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ । ଆସ ତଳଚିତ୍ରକୁ ଦେଖି କିଛି ଉପସର୍ଗ ବିଷୟରେ ଜାଣିବା –

[ଚିତ୍ର ସୂଚନା: ମୂଳ ଶବ୍ଦ ‘ହାର’ ସହିତ ଉପସର୍ଗ ଯୋଗ ହୋଇ ଗଠିତ ଶବ୍ଦ]

• ଆ + ହାର = ଆହାର

• ପରି + ହାର = ପରିହାର

• ଉପ + ହାର = ଉପହାର

• ବି + ହାର = ବିହାର

• ପ୍ର + ହାର = ପ୍ରହାର

ଏବେ ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଉପସର୍ଗ ପ୍ରୟୋଗ କରି ନୂଆ ଶବ୍ଦ ଗଢ଼ ଓ ତାକୁ ବାକ୍ୟରେ ପ୍ରୟୋଗ କର –

• ଅ, ବି, ସୁ + [ପାତ୍ର / ଜ୍ଞାନ] $\rightarrow$ [ ___________ ]

ପାଠରୁ ଆଗକୁ

ତୁମ କଥା

(କ) ପୃଥିବୀର ସରାଘଡ଼ିରେ ଜଳରାଶି କେବେ କମ୍ ନ ହେଉ, ଏଥିପାଇଁ ତୁମେ କ’ଣ କ’ଣ ଉଦ୍ୟମ କରିବ ? ତୁମର ସହପାଠୀମାନଙ୍କ ସହିତ ଆଲୋଚନା କରି ଲେଖ । (ଖ) ଏହି ପାଠରେ ଗୋଟିଏ ଅଂଶରେ ଜଳଚକ୍ରର ପ୍ରକ୍ରିୟା ବିଷୟରେ କୁହାଯାଇଛି । ସେହି ଅଂଶକୁ ଚିହ୍ନି ଜଳଚକ୍ରକୁ ଚିତ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କର । (ଗ) ତୁମ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି କରାଯାଇଥିବା ଜଳଚକ୍ରର ଚିତ୍ରର ବିବରଣୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ କର ।

---

ସର୍ଜନଶୀଳତା

(କ) କଳ୍ପନା କର ଯେ କୌଣସି ଦିନ ତୁମ ଘରେ ପାଣି ଆସିଲା ନାହିଁ । ତୁମକୁ ବିଦ୍ୟାଳୟକୁ ଯିବାକୁ ହେବ । ତୁମ ଘର ପାଖରେ ଗୋଟିଏ ସର୍ବସାଧାରଣ ନଳକୂଅ ଅଛି । ତୁମେ ଗରାବାଲଟି ଧରି ସେଠାରେ ପହଞ୍ଚିଛ । ଆଉ ଠିକ୍ ସେହି ସମୟରେ ତୁମର ପଡ଼ୋଶୀ ମଧ୍ୟ ପାଣି ନେବାପାଇଁ ପହଞ୍ଚି ଯାଇଛନ୍ତି । ତୁମେଦୁହେଁ ନିଜ ନିଜର ବାଲ୍ଟି ପ୍ରଥମେ ପୂରା କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ । ଏମିତି ପରିସ୍ଥିତିରେ ତୁମ ଭିତରେ କୌଣସି ପ୍ରକାରର କଳିକଜିଆ ନ ହେଉ, ଏହାକୁ ଧ୍ୟାନରେ ରଖି ତିନୋଟି ସ୍ଲୋଗାନ୍ ତିଆରି କର ।

[ଚିତ୍ର ବର୍ଣ୍ଣନା: ନଳକୂଅ ନିକଟରେ ପାଣି ପାଇଁ ବାଲ୍ଟି ଧରି ଦୁଇଜଣ ବ୍ୟକ୍ତି ଓ ଜଣେ ଝିଅଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କଥାବାର୍ତ୍ତା ଚାଲିଛି।]

(ଖ) “ସୂର୍ଯ୍ୟ, ସମୁଦ୍ର, ବାଦଲ, ପବନ, ପୃଥିବୀ, ବର୍ଷାର ଜଳବିନ୍ଦୁ ବହିଯାଉଥିବା ଏକ ନଦୀ ଓ ତା’ର କୂଳରେ ଗଢ଼ି ଉଠିଥିବା ତୁମ ଆମର ଘର ଗାଁ ବା ସହର ।” ଏହି ବାକ୍ୟକୁ ପଢ଼ି ତୁମ ମନରେ ଯେଉଁ ଭାବନା ଜାଗି ଉଠୁଛି, ତାକୁ ନେଇ ଚିତ୍ର ଆଙ୍କ ଓ ସେଥିରେ ରଙ୍ଗ ଦିଅ ।

---

ପାଣିରେ ପାଣି

ତଳେ ଆମେ ପ୍ରତିଦିନ କରୁଥିବା କାମର ଚିତ୍ର ରହିଛି । ସେହିଚିତ୍ର ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା କର । ପୃଥିବୀରେ ପାଣିର ସଂକଟକୁ କମ୍ କରିବାରେ ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକ ସହାୟକ ହେବ, ସେହି ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ଆଲୋଚନା କର ।

[ଚିତ୍ର ବର୍ଣ୍ଣନା: ଦୁଇଟି ପିଲା ବଗିଚାରେ ନୂତନ ଚାରାଗଛ ରୋପଣ କରି ସେଥିରେ ପାଣି ଦେଉଛନ୍ତି।]

ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ପାଣି

‘ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିଜର ଆବଶ୍ୟକତା ଅନୁସାରେ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ପାଣି କେମିତି ମିଳିବ ?’ ଏହି ବିଷୟରେ ଏକ ଆଲୋଚନାଚକ୍ରର ଆୟୋଜନ କର । ଏହି ଆଲୋଚନାଚକ୍ରର ମୁଖ୍ୟ ବିନ୍ଦୁକୁ ଆଧାର କରି ବିବରଣୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ କର ।

---

ନିତିଦିନିଆ କାମରେ ପାଣି

(କ) ତୁମ ଘରେ ଦିନକୁ ହାରାହାରି କେତେ ପାଣି ଖର୍ଚ୍ଚ ହେଉଛି ? ଏହାକୁ ଜାଣିବାକୁ ତୁମେ କେବେ ଚେଷ୍ଟା କରିଛ କି ? ନିଜ ଘରେ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥିବା ପାଣି ବିଷୟରେ ଏକ ତାଲିକା ପ୍ରସ୍ତୁତ କର । ଏହି ତାଲିକାକୁ ଆଧାର କରି ନିମ୍ନଲିଖିତ କଥା ଜାଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କର –

• ଘରର କାମରେ ଗୋଟିଏ ଦିନରେ ପାଖାପାଖି କେତେ ପାଣି ଖର୍ଚ୍ଚ ହେଉଛି ? (ବାଲଟି, ମାଠିଆ ପରି ଜଳ ଭରିବାର ଅନ୍ୟ ପାତ୍ରକୁ ମାପ ପାତ୍ର ହିସାବରେ ନେଇପାର)

• ନିଜର ମାଆ, ବାପା ଓ ଘରର ଅନ୍ୟ ସଦସ୍ୟ ଅଯଥା ପାଣିକୁ ନଷ୍ଟ ନ କରିବା ପାଇଁ କି କି ଉପାୟ ଅବଲମ୍ବନ କରିଥାନ୍ତି ?

(ଖ) ତୁମକୁ ନିଜର ଆବଶ୍ୟକତା ଅନୁସାରେ ପାଣି ମିଳୁଅଛି କି ? ଯଦି ହଁ, ତେବେ କିପରି ? ଯଦି ନାହିଁ ତେବେ କାହିଁକି ? (ଗ) ତୁମର ଘରେ ଦୈନିକ ଆବଶ୍ୟକତାର ପୂରଣ ନିମିତ୍ତ ପାଣିର ସଞ୍ଚୟ କେମିତି ଓ କେଉଁ ସବୁ ପାତ୍ରରେ କରାଯାଇଥାଏ ?

ସର୍ବସାଧାରଣଙ୍କ ସୁବିଧା ରୂପରେ ଜଳ

ତଳେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଧ୍ୟାନର ସହିତ ଦେଖ – [ଚିତ୍ର ବର୍ଣ୍ଣନା: ପାଣି ସଂକଟର ୫ଟି ଚିତ୍ର— (୧) ଟ୍ୟାପ୍ ଆଗରେ ଧାଡ଼ି ବାନ୍ଧି ଥିବା ଗରା-ବାଲ୍ଟି ଓ ଅପେକ୍ଷାରତ ଲୋକେ, (୨) 'पानी का टैंकर' ଲେଖାଥିବା ପାଣି ଟ୍ୟାଙ୍କରରୁ ଲୋକେ ପାଣି ନେଉଛନ୍ତି, (୩) ଗ୍ରାମୀଣ ପୋଖରୀ/ଜଳାଶୟରୁ ମାଠିଆରେ ପାଣି ଭରୁଥିବା ଲୋକେ, (୪) ଶୁଖିଲା ରାସ୍ତାରେ ମୁଣ୍ଡରେ ଓ କାନ୍ଧରେ ଭାର ବୋହି ପାଣି ଆଣୁଥିବା ମହିଳା ଓ ପୁରୁଷ, (୫) ଜଳ ଅଭାବ ଥିବା ଅଞ୍ଚଳକୁ ଯାଉଥିବା ଜଳବାହୀ ଟ୍ରେନ୍ (Water Train)।]

ଏହି ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଆଧାର କରି ଜଳାଭାବ ସ୍ଥିତି ବିଷୟରେ ନିଜର ସାଙ୍ଗମାନଙ୍କ ସହିତ ଆଲୋଚନା କର ଓ ଏହାର ବିବରଣୀ ଲେଖ ।

---

ପାଣିବିନା ସବୁ ଶୂନ

(କ) ଏହି ପାଠରେ ଭୂତଳ ଜଳସ୍ତର କମ୍ ହେବାର କିଛି କାରଣ ବିଷୟରେ କୁହାଯାଇଛି । ଯେମିତି ପୋଖରୀମାନଙ୍କରେ ଅଳିଆ ପକାଇ ପୋତି ଦେବା । ଭୂତଳ ଜଳସ୍ତର କମ୍ ହେବାର ଆଉ ସବୁ କ’ଣ କ’ଣ କାରଣ ହୋଇପାରେ ? ସେ ବିଷୟରେ ଅନୁସନ୍ଧାନ କର ଓ ଶ୍ରେଣୀରେ ଆଲୋଚନା କର । (ଏଥିପାଇଁ ତୁମେ ନିଜର ସହପାଠୀ, ଶିକ୍ଷକ ଓ ଘରର ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କର ସହାୟତା ନେଇପାର ।) (ଖ) ଭୂତଳ ଜଳସ୍ତର କମିଯିବା ଫଳରେ ଆମକୁ ଏବେ କେଉଁ ସବୁ ସମସ୍ୟାର ସମ୍ମୁଖୀନ ହେବାକୁ ପଡ଼ୁଛି ? (ଗ) ତୁମର ବିଦ୍ୟାଳୟ, ଗାଁ ବା ସହରର ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରଶାସନଦ୍ୱାରା ଭୂତଳଜଳସ୍ତର ବୃଦ୍ଧି ନିମିତ୍ତ କେଉଁକେଉଁ ଉଦ୍ୟମ କରାଯାଉଅଛି, ତାହାକୁ ଲେଖ ।

[ଚିତ୍ର ବର୍ଣ୍ଣନା: ପାହାଡ଼ ଉପରୁ ପ୍ରାକୃତିକ ଝରଣା ବହି ଆସୁଛି ଏବଂ ପାଶ୍ୱର୍ସ୍ଥ ଗଛଲତା ଓ ବାସଗୃହ ଦୃଶ୍ୟମାନ।]

ଏକଥା ବି ଜାଣ

ବର୍ଷା ଜଳ ସଂଗ୍ରହ : ବର୍ଷାଜଳକୁ ସାଇତି ରଖି ବ୍ୟବହାର କରିବା ହେଉଛି ଜଳସଞ୍ଚୟର ଉତ୍ତମ ଉପାୟ । ଏହି ଧାରାକୁ “ବର୍ଷାଜଳ ସଂଗ୍ରହ” କୁହାଯାଏ । ବର୍ଷା ଜଳ ସଂଗ୍ରହର ମୂଳ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଲା– “ଜଳ ଯେଉଁଠି ପଡ଼ୁଛି ସେଠାରେ ଏକାଠି କର।” ବର୍ଷା ଜଳ ସଂଗ୍ରହର ପ୍ରକ୍ରିୟା ଏହିପରି ଅଟେ ।

ଛାତ ଉପରେ ବର୍ଷାଜଳ ସଂଗ୍ରହ : ଏହି ପ୍ରଣାଳୀରେ ଘରମାନଙ୍କର ଛାତ ଉପରେ ଏକତ୍ର ହେଉଥିବା ବର୍ଷାଜଳକୁ ପାଇପ୍‌ଦ୍ୱାରା ଏକାଠି କରି ଟାଙ୍କିକୁ ପଠାଇ ଦିଆଯାଏ । ଏହି ଜଳରେ ଛାତ ଉପରେ ଥିବା ମାଟି, ଧୂଳିକଣା ମିଶିଯାଇଥାଏ । ଏଣୁ ଏହାକୁ ବ୍ୟବହାର କରିବା ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରଥମେ ଏହାକୁ ସ୍ୱଚ୍ଛ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ ହୋଇଥାଏ ।

ତୁମେ ଘର ବା ବିଦ୍ୟାଳୟର ଆଖପାଖ, ପଡ଼ା ବା ଗାଁରେ ଖୋଜି ଦେଖ ଯେ ସେଠାରେ ବର୍ଷାଜଳ ସଂଗ୍ରହର କୌଣସି ଉପାୟ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଛି ନା ନାହିଁ ? ଯଦି ହଁ, ତେବେ କେଉଁ ପ୍ରକାରର ଉପାୟ ଗ୍ରହଣ ହୋଇଛି ? ଯଦି ନାହିଁ, ତେବେ ନିଜର ଶିକ୍ଷକ, ପରିବାର ଲୋକଙ୍କ ସହାୟତାରେ ଏହି ବିଷୟରେ ଖବରକାଗଜର ସମ୍ପାଦକଙ୍କ ନିକଟକୁ ଏକ ପତ୍ର ଲେଖ ।

ତୁମପାଇଁ ପହଳି

ଜଳର ପ୍ରାକୃତିକ ସ୍ରୋତ ବର୍ଷା, ନଦୀ, ହ୍ରଦ ଓ ପୋଖରୀ । ପାଖରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ସାରଣୀ ମଧ୍ୟରେ ଜଳ ଓ ପ୍ରାକୃତିକ ସ୍ରୋତଗୁଡ଼ିକର ସମାନାର୍ଥକ ଶବ୍ଦ ଖୋଜି ଲେଖ ।

---

ଆସ ଖୋଜିବା

ପାଣି ବିଷୟରେ ଲେଖାଯାଇଥିବା ଗୀତ କବିତାକୁ ସଂଗ୍ରହ କର ଓ ନିଜେ ଲେଖ । ଏଥିପାଇଁ ତୁମେ ନିଜର ପରିବାର ସଦସ୍ୟ, ଶିକ୍ଷକ ବା ପାଠାଗାର କିମ୍ବା ଇଣ୍ଟରନେଟ୍‌ର ସହାୟତା ନେଇପାର ।

ଝରକାରୁ

ତୁମେ ପୋଖରୀ ଓ ନଦୀମାନଙ୍କରୁ ଝରିଆସିଥିବା ପୃଥିବୀ ରୂପକ ସରାଘଡ଼ିରେ ଜମା ହୋଇଥିବା ପାଣି ବିଷୟରେ ଏକ ସୁନ୍ଦର ପ୍ରବନ୍ଧ ପଢ଼ିଲ । ଏବେ ତୁମେ ପୋଖରୀହୁଡ଼ା ତିଆରିର ଇତିହାସ ବିଷୟରେ ଅନୁପମ ମିଶ୍ରଙ୍କର ଗୋଟିଏ ଲେଖା “ହିଡ଼ କଡ଼ରେ ଥିବା ଇତିହାସ”ର ଅଂଶକୁ ପାଠ କର ।

ହିଡ଼ କଡ଼ରେ ଥିବା ଇତିହାସ

“ଭଲ କାମ କର” ଏକଥା ରାଜା କୂଡ଼ନ ନାମକ କୃଷକକୁ କହିଥିଲେ ।

କୂଡ଼ନ, ବୁଢ଼ାନ, ସରମନ ଓ କୌରାଇ ଆଦି ଚାରିଭାଇ ଥିଲେ । ସେମାନେ ସକାଳୁ ଶୀଘ୍ର ଉଠି ନିଜର ଜମିକୁ କାମ କରିବାକୁ ଯାଉଥିଲେ । ଦ୍ଵିପ୍ରହରକୁ କୂଡ଼ନର ଝିଅ ଗଣ୍ଠିଲିରେ ଖାଇବା ନେଇ ଆସେ ।

ଦିନେ ଘରୁ ଜମିକୁ ଗଲାବେଳେ ଝିଅକୁ ଗୋଟିଏ ମୁନିଆ ପଥରର ଆଘାତ ଲାଗିଗଲା । ତାକୁ ବହୁତ ରାଗ ଲାଗିଲା । ସେ ନିଜର ଦାଆରେ ସେହି ପଥରକୁ ଖୋଳିବାକୁ ଉଦ୍ୟମ କଲା । ହେଲେ ଏ କ'ଣ ? ତା’ର ଦାଆଟା ପଥର ଦେହରେ ବାଜିବା ମାତ୍ରେ ଲୁହାରୁ ସୁନା ପାଲଟିଗଲା । ଏହି କଥାଟା ବିଜୁଳି ବେଗରେ ଖେଳିଗଲା । ପଥରଟାକୁ ଧରି ଝିଅଟି ଧାଇଁଧାଇଁ ଜମିଆଡ଼କୁ ଆସୁଥାଏ । ସେ ନିଜର ବାପା ଓ ଦାଦାମାନଙ୍କୁ ସବୁକଥା ଏକାନିଃଶ୍ୱାସରେ କହିଦେଲା । ସେ କଥା ଶୁଣି ଚାରିଭାଇ ଅଣନିଃଶ୍ୱାସୀ ହୋଇଯାଉଥାନ୍ତି । ସମସ୍ତେ ଖୁବ୍ ଶୀଘ୍ର ଘରକୁ ଫେରିଲେ । ସେମାନେ ଜାଣି ପାରିଲେ ଯେ ତାଙ୍କ ହାତରେ ଥିବା ପଥର ସାଧାରଣ ପଥର ନୁହେଁ, ତାହା ଥିଲା ଏକ ପରଶମଣି । ସେହି ପରଶମଣି ଲୁହାକୁ ଛୁଇଁବା କ୍ଷଣି ତାହା ସୁନାରେ ପରିଣତ କରି କ୍ଷଣକ ମଧ୍ୟରେ ଆଖି ଝଲସାଇ ଦେଲା । ହେଲେ ଏହି ଚମକ ବେଶି ସମୟ ଯାଏ ସ୍ଥାୟୀ ହୋଇ ରହିପାରିଲା ନାହିଁ । କୂଡ଼ନ ଭାବିଲା ସକାଳ ଭିତରେ ଏକଥା ରାଜାଙ୍କ ପାଖରେ ପହଞ୍ଚିଯିବ ଆଉ ସେ ପରଶମଣି ତା’ଠାରୁ ଛଡ଼ାଇ ନେବେ । ତେଣୁ ସେ ନିଜେ ଯାଇ ଏକଥା ରାଜାଙ୍କୁ ଜଣାଇ ଦେଲେ ଭଲ ହେବ ।

କାହାଣୀ ଆଗକୁ ବଢୁଛି । ତା’ପରେ ଯାହା କିଛି ଘଟଣା ହେଉଛି, ତାହା ଲୁହାକୁ ନୁହେଁ, ବରଂ ସମାଜକୁ ପରଶମଣି ସହିତ ଛୁଆଁଇବାର କାହାଣୀ ହୋଇଯାଇଛି । ରାଜା ପରଶମଣି କିମ୍ବା ସୁନା କିଛି ହେଲେ ନେଲେ ନାହିଁ । ସେସବୁକୁ କୂଡ଼ନକୁ ଫେରାଇ ଦେଇ କହିଲେ, “ଯାଅ ଏଥିରେ ଭଲ ଭଲ କାମ କରିଯିବ, ପୋଖରୀ ତିଆରି କରିବ ।”

ଏହି କାହାଣୀ ସତ୍ୟ ଅଟେ, ଐତିହାସିକ ଅଟେ ଜଣା ନାହିଁ । ହେଲେ ଦେଶର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ବହୁତ ବଡ଼ ଅଂଶରେ ଏହା ଇତିହାସକୁ ଆଙ୍ଗୁଠି ଦେଖାଇ ଲୋକମାନଙ୍କ ମନରେ ବସାବାନ୍ଧି ରହିଛି । ଏଠାକାର ପାଟନ ନାମକ ସ୍ଥାନରେ ଚାରିଟି ବହୁତ ବଡ଼ ପୋଖରୀ ଆଜି ମଧ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ଏହି କାହାଣୀକୁ ଇତିହାସର କଷଟିରେ କଷୁଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଲଜ୍ଜା ଦେଇଥାଏ । ଚାରିଟି ପୋଖରୀ ଏହି ଚାରିଜଣ ଭାଇଙ୍କର ନାମରେ ଅଛି । ବୁଢ଼ା ସାଗର, ମଝିଗଣ୍ଡ଼ାରେ ସରମନ ସାଗର, କୁଆଁ ଗ୍ରାମରେ କୌରାଇ ସାଗର ଓ କୁଣ୍ଡମ ଗାଁରେ କୁଣ୍ଡମ ସାଗର ।

[ଚିତ୍ର ବର୍ଣ୍ଣନା: ଏକ ବିଶାଳ ପ୍ରାଚୀନ ପୋଖରୀ, ପାହାଚ ଯୁକ୍ତ ଘାଟ, ମନ୍ଦିର/ମଣ୍ଡପ ଏବଂ ଚତୁଃପାର୍ଶ୍ୱରେ ଥିବା ବୃକ୍ଷରାଜି (ସରମନ ସାଗର ଦୃଶ୍ୟ)।]

୧୯୦୭ ମସିହାରେ ଗେଜେଟିୟର ମାଧ୍ୟମରେ ଏହି ଦେଶର ଇତିହାସ ଲେଖିବା ନିମିତ୍ତ ଘୂରି ବୁଲୁଥିବା ଜଣେ ଇଂରେଜ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ କିଛି ଲୋକଙ୍କଠାରୁ ଏହି କାହାଣୀ ଶୁଣିଥିଲେ । ଆଉ ଏହି ଚାରିଗୋଟି ବଡ଼ ପୋଖରୀକୁ ଦେଖିଥିଲେ ଓ ପରୀକ୍ଷା କରିଥିଲେ । ସେତେବେଳେ ମଧ୍ୟ ସରମନ ସାଗର ଏତେବଡ଼ ଥିଲା ଯେ ଏହାର କୂଳରେ ବଡ଼ ବଡ଼ ଗାଁ ଗଢ଼ି ଉଠିଥିଲା । ଆଉ ତିନୋଟି ଗାଁ ଏହି ପୋଖରୀକୁ ନିଜ ନିଜର ନାମରେ ବାଣ୍ଟି ନେଇଥିଲେ । ମାତ୍ର ସେହି ବିଶାଳ ପୋଖରୀ ତିନିଗୋଟି ଗାଁକୁ ଯୋଡ଼ୁଥିଲା ଏବଂ ସରମନସାଗର ଭଳି ସ୍ମରଣ କରାଯାଉଥିଲା । ଇତିହାସ ସରମନ, ବୁଢ଼ାନ, କୌରାଇ ଓ କୂଡ଼ନଙ୍କୁ ମନେରଖି ନାହିଁ । ମାତ୍ର ଏହି ଲୋକମାନେ ପୋଖରୀ ତିଆରି କଲେ ଏବଂ ଇତିହାସକୁ ତା’ର କୂଳରେ ରଖି ଦେଇଥିଲେ ।

ଦେଶର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଠିକ୍ ହୃଦୟକୁ ଥରାଉଥିବା ଏହି କାହାଣୀ ଉତ୍ତର–ଦକ୍ଷିଣ, ପୂର୍ବ–ପଶ୍ଚିମ ଚାରିଆଡ଼କୁ କୌଣସି ନା କୌଣସି ରୂପରେ ବ୍ୟାପିଯାଇ ମିଳିଥାଏ ଓ ଏଥିସହିତ ହଜାରହଜାର ସଂଖ୍ୟାରେ ପୋଖରୀ ମିଳିଥାଏ । ଏହାର କୌଣସି ଠିକ୍ ଗଣତି ନାହିଁ । ଏହି ଅଗଣତି ପୋଖରୀକୁ ଗଣିବାବାଲା ନାହାନ୍ତି । ଏହାକୁ କିନ୍ତୁ ତିଆରି କରିବା ଲୋକେ ଆସୁଛନ୍ତି ଓ ପୋଖରୀ ତିଆରି କରୁଛନ୍ତି ।

କୌଣସି ପୋଖରୀକୁ ରାଜା ତିଆରି କରିଛନ୍ତି ତ କାହାକୁ ରାଣୀ କରିଛନ୍ତି । କାହାକୁ ସାଧାରଣ ଗୃହସ୍ଥ କରିଛନ୍ତି ତ କାହାକୁ କୌଣସି ଅସାଧାରଣ ସାଧୁସନ୍ଥ କରିଛନ୍ତି । ଯିଏ କେହି ବି ପୋଖରୀ ତିଆରି କରିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ମହାରାଜ ବା ମହାତ୍ମା ହିଁ କହିଛନ୍ତି । ଏକ କୃତଜ୍ଞ ସମାଜ ପୋଖରୀ ନିର୍ମାଣକୁ ଅମର କରିଥିଲା ଓ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ପୋଖରୀ ତିଆରି କରି ସମାଜ ପ୍ରତି ନିଜର କୃତଜ୍ଞତା ଜ୍ଞାପନ କରିଥିଲେ ।

ବିଚାର ଆଲୋଚନା

‘ପାଣିରେ ପାଣି’ ଓ ‘ହିଡ଼ ପାଖରେ ଥିବା ଇତିହାସ’ରେ ତୁମ୍ଭମାନଙ୍କୁ କେଉଁକେଉଁ କଥା ଏକାପରି ଲାଗୁଛି ? ସେହି ବିଷୟରେ ନିଜର ସହପାଠୀଙ୍କ ସହିତ ଆଲୋଚନା କର ।