ପୃଥିବୀରେ ତାପ ଏବଂ ଆଲୋକର ପ୍ରଧାନ ଉତ୍ସ ହେଉଛି ସୂର୍ଯ୍ୟ। ଗୋଟିଏ ସ୍ଥାନରୁ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ତାପ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହେବାର ତିନୋଟି ମୁଖ୍ୟ ଉପାୟ ରହିଛି— ପରିବହନ, ପରିଚଳନ ଏବଂ ବିକିରଣ। କଠିନ ପଦାର୍ଥରେ କଣିକାଗୁଡ଼ିକ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ସ୍ଥିର ରହି ଗରମ ଅଂଶରୁ ଥଣ୍ଡା ଅଂଶକୁ ତାପ ସଞ୍ଚାରଣ କରିବା ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ପରିବହନ କୁହାଯାଏ। ଧାତୁଗୁଡ଼ିକ ତାପର ସୁପରିବାହୀ ହୋଇଥିବାରୁ ଏଗୁଡ଼ିକ ରୋଷେଇ ପାତ୍ର ତିଆରିରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ କାଠ, କାଚ, ମାଟି ଏବଂ ବାୟୁ ତାପର କୁପରିବାହୀ ଅଟନ୍ତି। ବାୟୁ ତାପ କୁପରିବାହୀ ହୋଇଥିବାରୁ ଶୀତଦିନେ ପଶମ ପୋଷାକ ଓ ଦୁଇଟି ପତଳା ଚାଦର ଶରୀରକୁ ଉଷ୍ମ ରଖେ ଏବଂ ଘର କାନ୍ଥରେ ଫମ୍ପା ଇଟା ବ୍ୟବହାର କଲେ ଘରର ତାପମାତ୍ରା ସନ୍ତୁଳିତ ରହିଥାଏ।
ତରଳ ଏବଂ ଗ୍ୟାସୀୟ ପଦାର୍ଥରେ କଣିକାଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରକୃତ ଗତି ଦ୍ୱାରା ତାପ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହେବା ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ପରିଚଳନ କୁହାଯାଏ। ବାୟୁ କିମ୍ବା ଜଳ ଗରମ ହେଲେ ପ୍ରସାରିତ ଓ ହାଲୁକା ହୋଇ ଉପରକୁ ଉଠେ ଏବଂ ଥଣ୍ଡା ଅଂଶ ତଳକୁ ଆସି ପରିଚଳନ ସ୍ରୋତ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ସ୍ଥଳଭାଗ ଜଳଭାଗ ଅପେକ୍ଷା ଶୀଘ୍ର ଗରମ ଓ ଶୀଘ୍ର ଥଣ୍ଡା ହେଉଥିବାରୁ ଉପକୂଳବର୍ତ୍ତୀ ଅଞ୍ଚଳରେ ଦିନରେ ‘ସମୁଦ୍ର ପବନ’ ଏବଂ ରାତିରେ ‘ସ୍ଥଳ ପବନ’ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ। କୌଣସି ଭୌତିକ ମାଧ୍ୟମ ବିନା ସିଧାସଳଖ ତାପ ସ୍ଥାନାନ୍ତର ହେବା ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ବିକିରଣ କୁହାଯାଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ତାପ ବିକିରଣ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀରେ ପହଞ୍ଚେ। ହାଲୁକା ରଙ୍ଗର ପୋଷାକ ତାପ ପ୍ରତିଫଳନ କରୁଥିବା ବେଳେ ଗାଢ଼ ରଙ୍ଗର ପୋଷାକ ଅଧିକ ତାପ ଶୋଷଣ କରିଥାଏ।
ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଉତ୍ତାପ ପ୍ରକୃତିରେ ଜଳଚକ୍ରକୁ ଚଳମାନ ରଖିବାରେ ମୁଖ୍ୟ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରେ। ଭୂପୃଷ୍ଠରୁ ଜଳ ବାଷ୍ପୀଭୂତ ହୋଇ ବାୟୁମଣ୍ଡଳକୁ ଯାଏ ଏବଂ ଘନୀଭୂତ ହୋଇ ବୃଷ୍ଟିପାତ ଆକାରରେ ପୁଣି ଧରାପୃଷ୍ଠକୁ ଫେରିଆସେ। ବର୍ଷାଜଳ ମାଟି ଓ ପଥରର ଛିଦ୍ର ଦେଇ ଭୂତଳକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ଅନ୍ତଃପ୍ରବେଶ କୁହାଯାଏ, ଯାହା ଭୂତଳ ଜଳସ୍ତର ଗଠନ କରେ। ଭୂତଳ ଜଳର ହ୍ରାସ ରୋକିବା ପାଇଁ ବର୍ଷାଜଳ ଅମଳ ଏବଂ ଲଦାଖରେ ନିର୍ମିତ ‘ବରଫ ସ୍ତୂପ’ ଭଳି ଅଭିନବ କୌଶଳ ଜଳ ସଂରକ୍ଷଣରେ ବିଶେଷ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥାଏ।