ପ୍ରକୃତିରୁ ମିଳୁଥିବା ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟ ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ ସମସ୍ତ ମୂଲ୍ୟବାନ ପଦାର୍ଥକୁ ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ବଳ କୁହାଯାଏ। ବାୟୁ, ଜଳ, ମୃତ୍ତିକା, ଉଦ୍ଭିଦ, ଜଙ୍ଗଲ, କାଠ, କୋଇଲା, ପେଟ୍ରୋଲିୟମ୍, ଖଣିଜ ଓ ଧାତୁ ଏହାର ଉଦାହରଣ। ପ୍ରକୃତିର କୌଣସି ପଦାର୍ଥ ମନୁଷ୍ୟର ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ କଲେ ତାହା ସମ୍ବଳରେ ପରିଣତ ହୁଏ। ଏହାର ବ୍ୟବହାର ପ୍ରଯୁକ୍ତିଗତ ଭାବେ ସମ୍ଭବ, ଆର୍ଥିକ ଭାବେ ଯୁକ୍ତିସଂଗତ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ଭାବେ ଗ୍ରହଣଯୋଗ୍ୟ ହେବା ଆବଶ୍ୟକ।
ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ବଳକୁ ବିଭିନ୍ନ ଆଧାରରେ ଶ୍ରେଣୀଭୁକ୍ତ କରାଯାଏ। ବଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ବାୟୁ, ଜଳ, ଖାଦ୍ୟ ଓ ମୃତ୍ତିକା ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ। କାଠ, ପଥର, ମାର୍ବଲ, କୋଇଲା, ସୁନା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଖଣିଜରୁ ବିଭିନ୍ନ ସାମଗ୍ରୀ ତିଆରି ହୁଏ। କୋଇଲା, ପେଟ୍ରୋଲିୟମ୍, ପ୍ରାକୃତିକ ଗ୍ୟାସ, ଜଳ, ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ଓ ପବନ ଶକ୍ତିର ଉତ୍ସ।
ଯେଉଁ ସମ୍ବଳ ପ୍ରକୃତି ନିଜେ ପୁନଃସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ନବୀକରଣ ଯୋଗ୍ୟ ସମ୍ବଳ କୁହାଯାଏ। ଜଳ, ଜଙ୍ଗଲ, ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ଓ ପବନ ଏହାର ଉଦାହରଣ। କିନ୍ତୁ ଏଗୁଡ଼ିକର ଅତ୍ୟଧିକ ବ୍ୟବହାର ହେଲେ ପୁନଃସୃଷ୍ଟିର ଗତି ବାଧାପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। କୋଇଲା, ପେଟ୍ରୋଲିୟମ୍, ଲୁହା, ତମ୍ବା ଓ ସୁନା ଭଳି ସମ୍ବଳ ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ଲାଗେ। ତେଣୁ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ନବୀକରଣ ଅଯୋଗ୍ୟ ସମ୍ବଳ କୁହାଯାଏ।
ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ବଳ ପୃଥିବୀରେ ସମାନ ଭାବେ ବଣ୍ଟିତ ନୁହେଁ। ଏହି ଅସମାନ ବଣ୍ଟନ ମାନବବସତି, ଶିଳ୍ପ, ବାଣିଜ୍ୟ, ରାଜ୍ୟ ଓ ଦେଶମାନଙ୍କ ସମ୍ପର୍କକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ। ଜଳ ବଣ୍ଟନକୁ ନେଇ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଓ ସଂଘର୍ଷ ମଧ୍ୟ ହୋଇଥାଏ।
ପ୍ରକୃତିରେ ସଜୀବ ଓ ନିର୍ଜୀବ ଉପାଦାନ ପରସ୍ପର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି। ଏହି ସମ୍ପର୍କକୁ ପରିସଂସ୍ଥା କୁହାଯାଏ। ଜଙ୍ଗଲ ଜଳକୁ ସ୍ୱଚ୍ଛ କରେ, ମୃତ୍ତିକା କ୍ଷୟ ରୋକେ, ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ ଦିଏ ଓ ଅମ୍ଳଜାନ ଯୋଗାଏ। ଶିଳ୍ପ ବର୍ଜ୍ୟ, ଜଙ୍ଗଲ କ୍ଷୟ, ଅତ୍ୟଧିକ ଭୂତଳ ଜଳ ଉତ୍ତୋଳନ, ରାସାୟନିକ ସାର ଓ କୀଟନାଶକର ଅନୁଚିତ ବ୍ୟବହାର ପରିବେଶକୁ କ୍ଷତି କରେ।
ସମ୍ବଳର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଅପଚୟ କମାଇବା, ପୁନଃବ୍ୟବହାର କରିବା, ଜଳ ସଂରକ୍ଷଣ, ବୃକ୍ଷରୋପଣ, ଜୈବିକ କୃଷି ଓ ସୌରଶକ୍ତି ଭଳି ବିକଳ୍ପ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଦରକାର। ସମ୍ବଳର ଦାୟିତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟବହାର ହେଲେ ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ପିଢ଼ି ଉଭୟ ଉପକୃତ ହେବେ।