ଅଷ୍ଟମ ଶ୍ରେଣୀର ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମଧ୍ୟଯୁଗୀୟ ଭାରତର ରାଜନୈତିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ, ନୂତନ ସାମ୍ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ଅଭ୍ୟୁଦୟ ଏବଂ ଲୋକଙ୍କ ସାମାଜିକ-ଅର୍ଥନୈତିକ ଜୀବନ ସମ୍ପର୍କରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ତ୍ରୟୋଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଆରମ୍ଭରେ ଦିଲ୍ଲୀରେ ସୁଲତାନୀ ଶାସନ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ହେବା ଫଳରେ ଭାରତର ରାଜନୈତିକ ମାନଚିତ୍ରରେ ଏକ ବଡ଼ ଧରଣର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସିଥିଲା। ଦାସ, ଖାଲଜି, ତୁଗଲକ, ସୟଦ୍ ଏବଂ ଲୋଦୀ ଭଳି ପାଞ୍ଚଟି ବଂଶ କ୍ରମାଗତ ଭାବେ ଦିଲ୍ଲୀ ଶାସନ କରିଥିଲେ। ଆଲ୍ଲାଉଦ୍ଦିନ୍ ଖାଲଜି ଓ ମହମ୍ମଦ ବିନ୍ ତୁଗଲକଙ୍କ ଭଳି ଶାସକମାନେ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ବିସ୍ତାର ପାଇଁ ଅନେକ ଅଭିଯାନ ଚଳାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କ ଶାସନରେ ଅସ୍ଥିରତା ଲାଗିରହିଥିଲା।
ଏହି ସମୟରେ ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାନ୍ତରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଆଞ୍ଚଳିକ ରାଜ୍ୟମାନ ଗଢ଼ିଉଠି ସୁଲତାନୀ ଶାସନକୁ ଦୃଢ଼ ପ୍ରତିରୋଧ କରିଥିଲେ। ପୂର୍ବ ଭାରତରେ ଓଡ଼ିଶାର ଗଙ୍ଗବଂଶୀୟ ଶାସକ ପ୍ରଥମ ନରସିଂହଦେବ ମୁସଲମାନ ଆକ୍ରମଣକୁ ପ୍ରତିହତ କରି କୋଣାର୍କର ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ। ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶୀ ଗଜପତି କପିଳେନ୍ଦ୍ର ଦେବଙ୍କ ରାଜତ୍ୱକାଳ ଓଡ଼ିଶା ଇତିହାସରେ ଏକ ସୁବର୍ଣ୍ଣଯୁଗ ଭାବେ ପରିଚିତ ହେଲା। ସେହିପରି ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତରେ ହରିହର ଓ ବୁକ୍କାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ବିଜୟନଗର ସାମ୍ରାଜ୍ୟ କୃଷ୍ଣଦେବ ରାୟଙ୍କ ସମୟରେ ଉନ୍ନତିର ଶୀର୍ଷରେ ପହଞ୍ଚିଥିଲା। ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବରେ ଅହୋମ ଶାସକମାନେ ପାଇକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ଗରିଲା ଯୁଦ୍ଧ କୌଶଳ ବଳରେ ସରାଇଘାଟ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୋଗଲମାନଙ୍କୁ ପରାସ୍ତ କରିଥିଲେ। ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ ମେୱାରର ମହାରାଣା ପ୍ରତାପ, ରାଣୀ ଦୁର୍ଗାବତୀ ଏବଂ ପଞ୍ଜାବର ଶିଖ ଗୁରୁମାନେ ନିଜ ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ଆତ୍ମସମ୍ମାନ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ବଳିଦାନ ଦେଇଥିଲେ।
୧୫୨୬ ମସିହାରେ ବାବର ପ୍ରଥମ ପାନିପଥ ଯୁଦ୍ଧରେ ବିଜୟଲାଭ କରି ମୋଗଲ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ଭିତ୍ତି ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ। ଆକବର ସୁଲହ-ଇ-କୁଲ ବା ଧର୍ମ ସହିଷ୍ଣୁତା ନୀତି, ମାନସବଦାରୀ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏବଂ ତୋଡ଼ରମଲ୍ଲଙ୍କ ଭୂରାଜସ୍ୱ ସଂସ୍କାର ମାଧ୍ୟମରେ ସାମ୍ରାଜ୍ୟକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିଥିଲେ। ମାତ୍ର ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଆଉରଙ୍ଗଜେବଙ୍କ କଠୋର ଧାର୍ମିକ ନୀତି ଓ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ଦାକ୍ଷିଣାତ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧାଭିଯାନ ମୋଗଲ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ପତନର କାରଣ ସାଜିଥିଲା।
ସୁଲତାନୀ ଓ ମୋଗଲ ଯୁଗରେ ‘ଇକ୍ତା’ ଓ ‘ମାନସବଦାରୀ’ ଭଳି ପ୍ରଶାସନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରଚଳିତ ଥିଲା। କୃଷି ଥିଲା ଅର୍ଥନୀତିର ମୁଖ୍ୟ ମେରୁଦଣ୍ଡ। ଜଳସେଚନ ପାଇଁ ପାରସିକ ଚକର ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଥିଲା। ବାଣିଜ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ରରେ ‘ହୁଣ୍ଡି’ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ବନ୍ଦର ମାଧ୍ୟମରେ ଦେଶ-ବିଦେଶରେ ବ୍ୟବସାୟ ସମୃଦ୍ଧ ହୋଇଥିଲା। ଏହା ସହିତ ମନ୍ଦିରଗୁଡ଼ିକ କେବଳ ଧର୍ମଚର୍ଚ୍ଚାର ନୁହେଁ, ବରଂ ଅର୍ଥନୈତିକ ଏବଂ ସାଂସ୍କୃତିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପର ପ୍ରଧାନ କେନ୍ଦ୍ର ଥିଲା। ବାରମ୍ବାର ଯୁଦ୍ଧ ଓ ରାଜନୈତିକ ଅସ୍ଥିରତା ସତ୍ତ୍ୱେ ଭାରତୀୟ ସମାଜ ନିଜର ସାଂସ୍କୃତିକ ଐତିହ୍ୟ, ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଏବଂ କଳାକୁ ଜୀବନ୍ତ ରଖିପାରିଥିଲା।