ମରାଠା ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ଉତ୍ଥାନ — Key Points
୧୬୩୦ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ ଶିବାଜୀ ଭୋନ୍ସଲେ ପରିବାରରେ ପିତା ସାହଜୀ ଓ ମାତା ଜୀଜାବାଈଙ୍କ ଠାରୁ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ।
୧୬୭୪ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ ରାୟଗଡ଼ ଦୁର୍ଗରେ ଶିବାଜୀଙ୍କ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ସେ ‘ଛତ୍ରପତି’ ଉପାଧି ଧାରଣ କରିଥିଲେ।
ଦୁର୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଥିଲା ମରାଠା ଶକ୍ତିର ପ୍ରଧାନ କେନ୍ଦ୍ର ଓ ମୂଳ ଭିତ୍ତିଭୂମି।
ଶତ୍ରୁପକ୍ଷ ବିରୁଦ୍ଧରେ ସଫଳ ମୁକାବିଲା ପାଇଁ ଶିବାଜୀ ଅଭିନବ ଗରିଲା ଯୁଦ୍ଧ କୌଶଳ ପ୍ରୟୋଗ କରିଥିଲେ।
୧୬୬୫ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ ଶିବାଜୀ ଓ ମୋଗଲ ସେନାପତି ଜୟ ସିଂହଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପୁରନ୍ଦର ଚୁକ୍ତି ସ୍ୱାକ୍ଷରିତ ହୋଇଥିଲା।
ପଶ୍ଚିମ ଉପକୂଳର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଶିବାଜୀ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନୌବାହିନୀ ଗଠନ କରିଥିଲେ।
ଶାସନ ପରିଚାଳନା ପାଇଁ ଶିବାଜୀ ଆଠଜଣ ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ନେଇ ଅଷ୍ଟ ପ୍ରଧାନ ମଣ୍ଡଳ ଗଠନ କରିଥିଲେ।
ମରାଠାମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରୁ ଚୌଥ ଓ ସରଦେଶମୁଖୀ ନାମକ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ରାଜସ୍ୱ କର ଆଦାୟ କରୁଥିଲେ।
ମରାଠା ଅଶ୍ୱାରୋହୀ ବାହିନୀକୁ ବର୍ଗୀ ଓ ଶିଲାଦାର ନାମରେ ଦୁଇଟି ଶ୍ରେଣୀରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଥିଲା।
ରାଣୀ ତାରାବାଈ ଦୃଢ଼ ନେତୃତ୍ୱ ନେଇ ମୋଗଲମାନଙ୍କ ବିରୁଦ୍ଧରେ ମରାଠା ସ୍ୱାଧୀନତାକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିଥିଲେ।
ପେଶୱାମାନଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ମରାଠା ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଉତ୍ତର ଭାରତର ଦିଲ୍ଲୀ ତଥା ଲାହୋର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇଥିଲା।
୧୭୬୧ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ ତୃତୀୟ ପାନିପଥ ଯୁଦ୍ଧରେ ମରାଠାମାନେ ଆଫଗାନମାନଙ୍କଠାରୁ ଶୋଚନୀୟ ଭାବରେ ପରାଜିତ ହୋଇଥିଲେ।
ଅହଲ୍ୟାବାଈ ହୋଲକାର କାଶୀ ବିଶ୍ୱନାଥ ଓ ସୋମନାଥ ପରି ବହୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମନ୍ଦିରର ପୁନଃନିର୍ମାଣ କରାଇଥିଲେ।
ତାଞ୍ଜାବୁରର ମରାଠା ଶାସକ ସେରଫୋଜୀ ଦ୍ଵିତୀୟ ସଙ୍ଗୀତ, ସାହିତ୍ୟ ଏବଂ ଚିକିତ୍ସା ବିଜ୍ଞାନର ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ବିକାଶ ଘଟାଇଥିଲେ।
ତିନୋଟି ଇଂରେଜ-ମରାଠା ଯୁଦ୍ଧ ପରେ ୧୮୧୮ ମସିହାରେ ମରାଠା ଶକ୍ତିର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅବସାନ ଘଟିଥିଲା।