ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ମରାଠାମାନଙ୍କୁ ଏକତ୍ରିତ କରି ଛତ୍ରପତି ଶିବାଜୀ ମହାରାଜ ସପ୍ତଦଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମରାଠା ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ବା ‘ସ୍ଵରାଜ୍ୟ’ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ। ସେ ମାତ୍ର ୧୬ ବର୍ଷ ବୟସରୁ ସାମରିକ ଅଭିଯାନ ଆରମ୍ଭ କରି ବହୁ ଅଭେଦ୍ୟ ପାର୍ବତ୍ୟ ଦୁର୍ଗ ଅଧିକାର କରିଥିଲେ। ଦୁର୍ଗଗୁଡ଼ିକ ମରାଠା ଶକ୍ତିର ପ୍ରଧାନ ଭିତ୍ତିଭୂମି ଥିଲା। ଶତ୍ରୁପକ୍ଷକୁ ମୁକାବିଲା କରିବା ପାଇଁ ଶିବାଜୀ ଅଭିନବ ‘ଗରିଲା’ ଯୁଦ୍ଧ କୌଶଳ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ସହିତ ପଶ୍ଚିମ ଉପକୂଳର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଏକ ସୁଦୃଢ଼ ନୌବାହିନୀ ଗଠନ କରିଥିଲେ। ୧୬୭୪ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ ରାୟଗଡ଼ ଦୁର୍ଗରେ ତାଙ୍କର ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ହୋଇଥିଲା।
ଶିବାଜୀଙ୍କ ଶାସନ ପ୍ରଣାଳୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉନ୍ନତ ଓ ପ୍ରଜାମଙ୍ଗଳକାରୀ ଥିଲା। ପ୍ରଶାସନ ପରିଚାଳନା ପାଇଁ ସେ ଆଠଜଣ ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ନେଇ ‘ଅଷ୍ଟ ପ୍ରଧାନ ମଣ୍ଡଳ’ ଗଠନ କରିଥିଲେ। କର୍ମଚାରୀମାନଙ୍କୁ ଜାଗିର ବଦଳରେ ରାଜକୋଷରୁ ନିୟମିତ ଦରମା ଦିଆଯାଉଥିଲା। ରାଜସ୍ୱ ପାଇଁ ମରାଠାମାନେ ‘ଚୌଥ’ ଓ ‘ସରଦେଶମୁଖୀ’ କର ଆଦାୟ କରୁଥିଲେ। ଶିବାଜୀ ନିଜ ରାଜ୍ୟରେ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା, ନୈତିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ଏବଂ ଧାର୍ମିକ ସହନଶୀଳତା ଉପରେ ବିଶେଷ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଉଥିଲେ।
ଶିବାଜୀଙ୍କ ପରେ ସାମ୍ଭାଜୀ, ରାଜାରାମ ଏବଂ ବୀର ରମଣୀ ରାଣୀ ତାରାବାଈଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ମୋଗଲମାନଙ୍କ ବିରୁଦ୍ଧରେ ସଂଗ୍ରାମ ଜାରି ରହିଥିଲା। ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ପେଶୱାମାନଙ୍କ ଶାସନ କାଳରେ ମରାଠା ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଉତ୍ତର ଭାରତର ଦିଲ୍ଲୀ, ଲାହୋର ଓ ପେଶୱାର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇ ସର୍ବଭାରତୀୟ ଶକ୍ତିରେ ପରିଣତ ହୋଇଥିଲା। ଏହି ସମୟରେ ରାଣୀ ଅହଲ୍ୟାବାଈ ହୋଲକାର କାଶୀ ବିଶ୍ୱନାଥ ଓ ସୋମନାଥ ପରି ବହୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମନ୍ଦିରର ପୁନଃନିର୍ମାଣ କରି ଖ୍ୟାତି ଅର୍ଜନ କରିଥିଲେ। ସେହିପରି ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତର ତାଞ୍ଜାବୁରରେ ମରାଠା ଶାସକମାନେ କଳା, ସାହିତ୍ୟ, ସଙ୍ଗୀତ ଓ ଚିକିତ୍ସା ବିଜ୍ଞାନର ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ବିକାଶ ଘଟାଇଥିଲେ।
ଅଷ୍ଟାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଶେଷ ଭାଗରେ ଭାରତରେ ଇଂରେଜମାନଙ୍କର ପ୍ରଧାନ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦୀ ଭାବରେ ମରାଠାମାନେ ଉଭା ହୋଇଥିଲେ। ମାତ୍ର ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ କଳହ ଯୋଗୁଁ ତିନୋଟି ଇଂରେଜ-ମରାଠା ଯୁଦ୍ଧ ପରେ ୧୮୧୮ ମସିହାରେ ମରାଠା ଶକ୍ତିର ପତନ ଘଟିଥିଲା। ତଥାପି ମରାଠାମାନଙ୍କ ଦେଶପ୍ରେମ ଓ ‘ସ୍ୱରାଜ୍ୟ’ର ଭାବନା ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଭାରତର ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମ ପାଇଁ ପ୍ରେରଣାର ମୁଖ୍ୟ ଉତ୍ସ ହୋଇପାରିଥିଲା।