ପ୍ରାଚୀନ କାଳରୁ ଭାରତ ଏକ ଧନଶାଳୀ ତଥା ଉନ୍ନତ ବାଣିଜ୍ୟିକ ଦେଶ ଥିଲା। ଏହି ପ୍ରଚୁର ଧନସମ୍ପଦ ପ୍ରତି ଆକର୍ଷିତ ହୋଇ ପର୍ତ୍ତୁଗୀଜ, ଡଚ୍, ଫରାସୀ ଓ ଇଂରେଜ ଭଳି ୟୁରୋପୀୟ ଶକ୍ତିମାନେ ଭାରତରେ ପାଦ ଥାପିଥିଲେ। ପରସ୍ପର ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ପରେ ଶେଷରେ ବ୍ରିଟିଶ ଇଷ୍ଟ ଇଣ୍ଡିଆ କମ୍ପାନୀ ନିଜର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ବିସ୍ତାର କରିବାରେ ସଫଳ ହେଲା। ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ବାଣିଜ୍ୟ କରିବାକୁ ଆସିଥିବା ଏହି କମ୍ପାନୀ ‘ବିଭାଜନ ଓ ଶାସନ’, ‘ସାମନ୍ତ ସନ୍ଧି’ ଏବଂ ‘ରାଜସ୍ୱତ୍ୱ ଲୋପ ନୀତି’ ଭଳି କୂଟନୀତି ପ୍ରୟୋଗ କରି ସମଗ୍ର ଭାରତକୁ ନିଜ ଅଧୀନକୁ ନେଇଥିଲା। ୧୭୫୭ ମସିହାର ପଲାସୀ ଯୁଦ୍ଧରେ ବିଜୟ ପରେ ବ୍ରିଟିଶମାନେ ଦେଶର ରାଜନୈତିକ କ୍ଷମତା ଅକ୍ତିଆର କଲେ।
ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ ଭାରତର ଅର୍ଥନୀତି ଓ ସମାଜକୁ ଗଭୀର ଭାବରେ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲା। କମ୍ପାନୀର କଠୋର ରାଜସ୍ୱ ନୀତି ଓ ନିରନ୍ତର ଶୋଷଣ ଯୋଗୁଁ ଦେଶର ବିପୁଳ ସମ୍ପତ୍ତି ବ୍ରିଟେନକୁ ଚାଲିଗଲା। ଏହାଫଳରେ ଭାରତରେ ୧୭୭୦ର ବଙ୍ଗଳା ମହାଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଭଳି ଅନେକ ବିନାଶକାରୀ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଦେଖାଦେଇ ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଲୋକଙ୍କର ପ୍ରାଣହାନି ଘଟିଲା। ବ୍ରିଟିଶ ସରକାରଙ୍କ ଏକତରଫା ବାଣିଜ୍ୟ ନୀତି ଯୋଗୁଁ ଭାରତର ପାରମ୍ପରିକ ବସ୍ତ୍ରଶିଳ୍ପ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ହସ୍ତଶିଳ୍ପ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଧ୍ୱଂସ ପାଇଲା ଏବଂ କାରିଗରମାନେ ବାଧ୍ୟ ହୋଇ କୃଷି ଉପରେ ନିର୍ଭର କଲେ। ସେହିପରି ପାରମ୍ପରିକ ଗ୍ରାମ୍ୟ ପରିଷଦ ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଭାଙ୍ଗିଗଲା ଏବଂ ମାକଲେଙ୍କ ନୀତି ଅନୁସାରେ ଇଂରାଜୀ ଶିକ୍ଷା ପ୍ରଚଳନ କରାଗଲା। ରେଳ ଓ ଟେଲିଗ୍ରାଫ ଭଳି ଭିତ୍ତିଭୂମିର ବିକାଶ ମଧ୍ୟ ମୁଖ୍ୟତଃ କଞ୍ଚାମାଲ ରପ୍ତାନୀ ଓ ସାମରିକ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଥିଲା।
ଏହି ଅତ୍ୟାଚାର ଓ ଶୋଷଣ ବିରୋଧରେ ଦେଶର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ପ୍ରବଳ ଜନ ଅସନ୍ତୋଷ ସୃଷ୍ଟି ହେଲା। ସନ୍ନ୍ୟାସୀ-ଫକୀର ବିଦ୍ରୋହ, କୋହ୍ଲ ଓ ସାନ୍ତାଳ ଭଳି ଜନଜାତି ବିଦ୍ରୋହ ଏବଂ ନୀଳଚାଷ ବିଦ୍ରୋହ ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ଉଦାହରଣ। ଓଡ଼ିଶାରେ ଜୟୀ ରାଜଗୁରୁ ଓ ବକ୍ସି ଜଗବନ୍ଧୁଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଐତିହାସିକ ପାଇକ ବିଦ୍ରୋହ ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ପାପଡ଼ାହାଣ୍ଡି ଗୁଳିକାଣ୍ଡ ଜନଜାତି ତଥା ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ଅପୂର୍ବ ବୀରତ୍ୱ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିଥିଲା। ଶେଷରେ ୧୮୫୭ ମସିହାର ମହାନ ସଂଗ୍ରାମ ସଂଗଠିତ ହେଲା, ଯେଉଁଥିରେ ରାଣୀ ଲକ୍ଷ୍ମୀବାଈ ଓ ବେଗମ୍ ହଜରତ ମହଲଙ୍କ ପରି ନେତୃବୃନ୍ଦ ଅଦମ୍ୟ ସାହସ ଦେଖାଇଥିଲେ। ଏହି ବିଦ୍ରୋହ ପରେ ୧୮୫୮ ମସିହାରେ କମ୍ପାନୀ ଶାସନର ଅନ୍ତ ଘଟିଲା ଏବଂ ଭାରତ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭାବରେ ବ୍ରିଟିଶ ରାଜ୍ ଅଧୀନକୁ ଆସିଲା।