ସାର୍ବଜନୀନ ମତଦାନ ଏବଂ ଭାରତର ନିର୍ବାଚନ ବ୍ୟବସ୍ଥା — Key Points
ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନର ଧାରା ୩୨୬ ଅନୁଯାୟୀ ୧୮ ବର୍ଷ ବା ତଦୁର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ପ୍ରତ୍ୟେକ ନାଗରିକ ବିନା ଭେଦଭାବରେ ସାର୍ବଜନୀନ ସାବାଳକ ମତଦାନ ଅଧିକାର ପାଇଛନ୍ତି।
୧୯୮୮ ମସିହାରେ ଭାରତରେ ସର୍ବନିମ୍ନ ମତଦାନ ବୟସ ସୀମାକୁ ୨୧ ବର୍ଷରୁ କମାଇ ୧୮ ବର୍ଷ କରାଯାଇଥିଲା।
ଦେଶରେ ମୁକ୍ତ ଓ ସ୍ୱଚ୍ଛ ନିର୍ବାଚନ ପରିଚାଳନା କରିବା ପାଇଁ ୧୯୫୦ ମସିହାରେ ଏକ ସ୍ୱାଧୀନ ସାମ୍ବିଧାନିକ ସଂସ୍ଥା ଭାବେ ଭାରତର ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗ ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା।
ସ୍ୱାଧୀନ ଭାରତର ପ୍ରଥମ ସାଧାରଣ ନିର୍ବାଚନ ୧୯୫୧-୫୨ ମସିହାରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ହିମାଚଳ ପ୍ରଦେଶର ଶ୍ୟାମ ଶରଣ ନେଗୀ ପ୍ରଥମ ମତଦାତା ଥିଲେ।
ଭାରତରେ ମୋଟ ୫୪୩ଟି ଲୋକସଭା ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀ ମଧ୍ୟରୁ ୮୪ଟି ତଫସିଲଭୁକ୍ତ ଜାତି ଏବଂ ୪୭ଟି ତଫସିଲଭୁକ୍ତ ଜନଜାତିଙ୍କ ପାଇଁ ସଂରକ୍ଷିତ ରହିଛି।
ଓଡ଼ିଶା ରାଜ୍ୟରେ ବିଧାନସଭା ପ୍ରତିନିଧି ବା ବିଧାୟକ ଚୟନ ପାଇଁ ମୋଟ ୧୪୭ଟି ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀ ରହିଛି।
ଭାରତରେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ନିର୍ବାଚନ ପାଇଁ ସର୍ବାଧିକ ମତ ପାଇଥିବା ପ୍ରାର୍ଥୀ ବିଜୟୀ ହେବା ନୀତି ବା 'ଫାଷ୍ଟ-ପାଷ୍ଟ-ଦି-ପୋଷ୍ଟ' ପଦ୍ଧତି ପ୍ରଚଳିତ।
ନିର୍ବାଚନ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ନିର୍ଭୁଲ ଓ ବିଶ୍ୱସନୀୟ କରିବା ପାଇଁ ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋନିକ୍ ଭୋଟିଂ ମେସିନ୍ ଏବଂ ଭିଭିପାଟ୍ ଯନ୍ତ୍ରର ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ।
ନିର୍ବାଚନରେ କୌଣସି ପ୍ରାର୍ଥୀ ପସନ୍ଦ ନହେଲେ ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରିବା ପାଇଁ ମତଦାତାଙ୍କ ନିକଟରେ 'ନୋଟା' ବିକଳ୍ପ ଉପଲବ୍ଧ ଥାଏ।
ଅବାଧ ଓ ନିରପେକ୍ଷ ନିର୍ବାଚନ ସୁନିଶ୍ଚିତ କରିବା ପାଇଁ ରାଜନୈତିକ ଦଳ ଓ ପ୍ରାର୍ଥୀମାନଙ୍କ ନିମନ୍ତେ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗ ଆଦର୍ଶ ଆଚରଣ ବିଧି ଲାଗୁ କରିଥାନ୍ତି।
୧୯୯୦ ମସିହାରେ ମୁଖ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୁକ୍ତ ଟି.ଏନ୍. ଶେଷାନ୍ ଭୋଟର ପରିଚୟପତ୍ର ଓ ନିର୍ବାଚନ ଖର୍ଚ୍ଚ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଭଳି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସଂସ୍କାର ଆଣିଥିଲେ।
ରାଜ୍ୟସଭା ଏକ ସ୍ଥାୟୀ ସଦନ, ଯେଉଁଠାରେ ୨୩୩ ଜଣ ସଦସ୍ୟ ବିଧାୟକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ବାଚିତ ଏବଂ ୧୨ ଜଣ ରାଷ୍ଟ୍ରପତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମନୋନୀତ ହୁଅନ୍ତି।
ରାଜ୍ୟସଭା ସାଂସଦଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟକାଳ ୬ ବର୍ଷ ଅଟେ ଏବଂ ଏଥିରେ ଓଡ଼ିଶାରୁ ୧୦ ଜଣ ସଦସ୍ୟ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରିଥାନ୍ତି।
ସଂସଦର ଉଭୟ ଗୃହ ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ବିଧାନସଭାଗୁଡ଼ିକର କେବଳ ନିର୍ବାଚିତ ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କୁ ନେଇ ଗଠିତ ନିର୍ବାଚକ ମଣ୍ଡଳୀ ଦ୍ୱାରା ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ନିର୍ବାଚିତ ହୁଅନ୍ତି।
ଭାରତର ଉପରାଷ୍ଟ୍ରପତି ସଂସଦର ଉଭୟ ଲୋକସଭା ଓ ରାଜ୍ୟସଭାର ସମସ୍ତ ସାଂସଦଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏକକ ହସ୍ତାନ୍ତରୀୟ ମତଦାନ ପଦ୍ଧତିରେ ନିର୍ବାଚିତ ହୁଅନ୍ତି।