ଭାରତୀୟ ଗଣତନ୍ତ୍ରର ମୁଖ୍ୟ ଆଧାର ହେଉଛି ସାର୍ବଜନୀନ ସାବାଳକ ମତଦାନ ବ୍ୟବସ୍ଥା । ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅନୁସାରେ ଜାତି, ଧର୍ମ, ବର୍ଣ୍ଣ, ଲିଙ୍ଗ, ଶିକ୍ଷାଗତ ଯୋଗ୍ୟତା ବା ଆର୍ଥିକ ସ୍ଥିତି ନିର୍ବିଶେଷରେ ୧୮ ବର୍ଷ କିମ୍ବା ତହିଁରୁ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ବ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭାରତୀୟ ନାଗରିକଙ୍କୁ ଭୋଟ୍ ଦେବାର ଅଧିକାର ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି । ସମ୍ବିଧାନର ଧାରା ୩୨୬ ଅନୁଯାୟୀ ସମସ୍ତ ନାଗରିକଙ୍କ ଭୋଟର ମୂଲ୍ୟ ସମାନ ଅଟେ ଏବଂ ଏହି ମାଧ୍ୟମରେ ଲୋକସଭା, ବିଧାନସଭା ତଥା ସ୍ଥାନୀୟ ସ୍ୱାୟତ୍ତଶାସନ ସଂସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ପାଇଁ ପ୍ରତିନିଧି ନିର୍ବାଚିତ ହୁଅନ୍ତି ।
ଦେଶରେ ସ୍ୱାଧୀନ, ଅବାଧ ଓ ସ୍ୱଚ୍ଛ ନିର୍ବାଚନ ପରିଚାଳନା କରିବା ପାଇଁ ୧୯୫୦ ମସିହାରେ ସ୍ୱାଧୀନ ସାମ୍ବିଧାନିକ ସଂସ୍ଥା ଭାବରେ ‘ଭାରତର ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗ’ (ଇସିଆଇ) ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଇଥିଲା । ନିର୍ବାଚନ ତାରିଖ ଘୋଷଣା, ଭୋଟର ତାଲିକା ପ୍ରସ୍ତୁତ, ରାଜନୈତିକ ଦଳଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ୱୀକୃତି ଓ ସଙ୍କେତ ପ୍ରଦାନ କରିବା ସହିତ ଆଦର୍ଶ ଆଚରଣ ବିଧି ଲାଗୁ କରିବା ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗଙ୍କର ପ୍ରମୁଖ କାର୍ଯ୍ୟ ଅଟେ । ବର୍ତ୍ତମାନ ନିର୍ବାଚନ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ନିର୍ଭୁଲ ଓ ସ୍ୱଚ୍ଛ କରିବା ନିମନ୍ତେ ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋନିକ୍ ଭୋଟିଂ ମେସିନ୍ (ଇଭିଏମ୍) ଏବଂ ଭିଭିପାଟ୍ (VVPAT) ଯନ୍ତ୍ରର ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଛି । ଏଥିସହ ବୟସ୍କ ଓ ଦିବ୍ୟାଙ୍ଗ ମତଦାତାଙ୍କ ପାଇଁ ଘରେ ବସି ମତଦାନ ଓ ବ୍ରେଲି ବାଲଟ୍ ଭଳି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସୁବିଧା ଯୋଗାଇ ଦିଆଯାଉଛି । ପ୍ରାର୍ଥୀମାନଙ୍କୁ ପସନ୍ଦ ନ କଲେ ମତଦାତାଙ୍କ ପାଇଁ ‘ନୋଟା’ (NOTA) ବିକଳ୍ପ ମଧ୍ୟ ରହିଛି ।
ଭାରତରେ ସଂସଦୀୟ ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଛି । ସମଗ୍ର ଦେଶ ୫୪୩ଟି ଲୋକସଭା ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀ ଏବଂ ଆମ ରାଜ୍ୟ ଓଡ଼ିଶା ୧୪୭ଟି ବିଧାନସଭା ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀରେ ବିଭକ୍ତ । ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ନିର୍ବାଚନରେ ସର୍ବାଧିକ ଭୋଟ୍ ପାଇଥିବା ପ୍ରାର୍ଥୀ ବିଜୟୀ ହୋଇ ଲୋକସଭାକୁ ସାଂସଦ ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ବିଧାନସଭାକୁ ବିଧାୟକ ଭାବରେ ନିର୍ବାଚିତ ହୁଅନ୍ତି । ସଂଖ୍ୟାଗରିଷ୍ଠତା ଲାଭ କରିଥିବା ଦଳ କେନ୍ଦ୍ରରେ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଏବଂ ରାଜ୍ୟରେ ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସରକାର ଗଠନ କରନ୍ତି । ଅପରପକ୍ଷରେ, ରାଜ୍ୟସଭା ସାଂସଦ, ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ଏବଂ ଉପରାଷ୍ଟ୍ରପତିଙ୍କ ନିର୍ବାଚନ ପରୋକ୍ଷ ପଦ୍ଧତିରେ ସମ୍ପାଦିତ ହୋଇଥାଏ ।
ଏକ ସୁସ୍ଥ ଗଣତନ୍ତ୍ର ଗଠନ ପାଇଁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମତଦାତା ସଚେତନ ଓ ଦାୟିତ୍ୱବାନ ହେବା ଏକାନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ । କୌଣସି ପ୍ରଲୋଭନ, ଧର୍ମ କିମ୍ବା ଅର୍ଥର ପ୍ରଭାବରେ ନ ପଡ଼ି ଉପଯୁକ୍ତ ପ୍ରାର୍ଥୀଙ୍କୁ ମତଦାନ କରିବା ହେଉଛି ପ୍ରତ୍ୟେକ ନାଗରିକଙ୍କର ପବିତ୍ର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ।