ଭାରତ ଏକ ସଂସଦୀୟ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ରାଷ୍ଟ୍ର, ଯେଉଁଠାରେ ନାଗରିକମାନେ ସାର୍ବଜନୀନ ସାବାଳକ ମତଦାନ ମାଧ୍ୟମରେ ନିଜର ପ୍ରତିନିଧି ନିର୍ବାଚିତ କରନ୍ତି। ଦେଶର ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ସୁଚାରୁରୂପେ ପରିଚାଳନା କରିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବସ୍ଥାପିକା, କାର୍ଯ୍ୟପାଳିକା ଓ ନ୍ୟାୟପାଳିକା ମଧ୍ୟରେ କ୍ଷମତାର ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା କରାଯାଇଛି। କେନ୍ଦ୍ର ସ୍ତରରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଇନ ପ୍ରଣୟନକାରୀ ସଂସ୍ଥା ହେଉଛି ସଂସଦ। ଏହା ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ଏବଂ ଦୁଇଟି ସଦନ ଯଥା— ଲୋକସଭା (ନିମ୍ନ ସଦନ) ଓ ରାଜ୍ୟସଭା (ଉଚ୍ଚ ସଦନ)କୁ ନେଇ ଗଠିତ। ଲୋକସଭାର ପ୍ରତିନିଧିମାନେ ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭାବରେ ଏବଂ ରାଜ୍ୟସଭାର ସଦସ୍ୟମାନେ ପରୋକ୍ଷ ଭାବରେ ନିର୍ବାଚିତ ହୁଅନ୍ତି।
ସଂସଦର ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ନୂତନ ଆଇନ ପ୍ରଣୟନ କରିବା, ଦେଶର ବାର୍ଷିକ ବଜେଟ୍ ଅନୁମୋଦନ କରିବା ଏବଂ ପ୍ରଶ୍ନକାଳ ତଥା ସଂସଦୀୟ ସମିତି ମାଧ୍ୟମରେ ସରକାରଙ୍କୁ ଉତ୍ତରଦାୟୀ ରଖିବା। କୌଣସି ପ୍ରସ୍ତାବିତ ଆଇନର ଚିଠା ବା ବିଧେୟକ (ବିଲ୍) ଉଭୟ ସଦନରେ ବିସ୍ତୃତ ଆଲୋଚନା ଓ ଭୋଟ୍ ଗ୍ରହଣ ପରେ ପାରିତ ହୋଇ ରାଷ୍ଟ୍ରପତିଙ୍କ ସ୍ୱୀକୃତି ଲାଭ କଲେ ଅଧିନିୟମ ବା ଆଇନରେ ପରିଣତ ହୁଏ।
କେନ୍ଦ୍ର କାର୍ଯ୍ୟପାଳିକାରେ ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ରାଷ୍ଟ୍ରର ସାମ୍ବିଧାନିକ ବା ନାମକୁ ମାତ୍ର ମୁଖ୍ୟ ହୋଇଥିବା ବେଳେ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଏବଂ ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀପରିଷଦ ହେଉଛନ୍ତି ବାସ୍ତବ ଶାସନ ମୁଖ୍ୟ। ସଂସଦ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଣୀତ ଆଇନଗୁଡ଼ିକୁ ସଠିକ୍ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ କରିବା ଏବଂ ପ୍ରଶାସନ ପରିଚାଳନା କରିବା କାର୍ଯ୍ୟପାଳିକାର ଦାୟିତ୍ୱ। ମନ୍ତ୍ରୀପରିଷଦ ନିଜର ସମସ୍ତ ନୀତି ଓ ନିଷ୍ପତ୍ତି ପାଇଁ ମିଳିତ ଭାବେ ଲୋକସଭା ନିକଟରେ ଉତ୍ତରଦାୟୀ ରହିଥାନ୍ତି। ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ନ୍ୟାୟପାଳିକା ସମ୍ବିଧାନର ରକ୍ଷାକର୍ତ୍ତା ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରି ସରକାରଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ବିଧାନ ସମ୍ମତ କି ନୁହେଁ ତାହା ନିରୀକ୍ଷଣ କରେ ଏବଂ କ୍ଷମତାର ସନ୍ତୁଳନ ବଜାୟ ରଖେ।
କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଭଳି ରାଜ୍ୟ ସ୍ତରରେ ମଧ୍ୟ ସମାନ ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଛି। ଏଠାରେ ରାଜ୍ୟପାଳ ସାମ୍ବିଧାନିକ ମୁଖ୍ୟ ଏବଂ ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ତଥା ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀପରିଷଦ ବାସ୍ତବ କାର୍ଯ୍ୟପାଳିକା ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ରାଜ୍ୟର ବ୍ୟବସ୍ଥାପିକାକୁ ବିଧାନସଭା କୁହାଯାଏ ଏବଂ ଓଡ଼ିଶାରେ ଏକସଦନୀୟ ବିଧାନସଭା ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଛି। କେନ୍ଦ୍ର ଓ ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ସୁସମ୍ପର୍କ ଏବଂ କ୍ଷମତା ବଣ୍ଟନ ପାଇଁ ସମ୍ବିଧାନରେ କେନ୍ଦ୍ର ତାଲିକା, ରାଜ୍ୟ ତାଲିକା ଏବଂ ଯୁଗ୍ମ ତାଲିକାର ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଛି। ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ସଫଳ ଓ ଫଳପ୍ରଦ କରିବା ପାଇଁ ସଂସଦର କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷମତା ବୃଦ୍ଧି ପାଇବା ସହ ନାଗରିକମାନଙ୍କ ସକ୍ରିୟ ଓ ସଚେତନ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ଏକାନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ।