ଆଲୋକର ପ୍ରତିଫଳନ ଯୋଗୁଁ ଆମେ ଦର୍ପଣରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଦେଖିପାରୁ। ସମତଳ ଦର୍ପଣ ବ୍ୟତୀତ ବକ୍ର ପୃଷ୍ଠ ଥିବା ଦର୍ପଣଗୁଡ଼ିକୁ ବର୍ତ୍ତୁଳ ଦର୍ପଣ କୁହାଯାଏ। ଏଗୁଡ଼ିକ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର, ଯଥା— ଅବତଳ ଦର୍ପଣ ଏବଂ ଉତ୍ତଳ ଦର୍ପଣ। ଯେଉଁ ଦର୍ପଣର ପ୍ରତିଫଳକ ପୃଷ୍ଠ ଭିତର ଆଡ଼କୁ ବଙ୍କା ଥାଏ, ତାହା ଅବତଳ ଦର୍ପଣ ଏବଂ ଯାହାର ପ୍ରତିଫଳକ ପୃଷ୍ଠ ବାହାର ଆଡ଼କୁ ବଙ୍କା ଥାଏ, ତାହା ଉତ୍ତଳ ଦର୍ପଣ ଅଟେ। ଅବତଳ ଦର୍ପଣରେ ବସ୍ତୁଟି ପାଖରେ ଥିଲେ ତାହାର ସିଧା ଓ ବଡ଼ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ବସ୍ତୁଟି ଦୂରକୁ ଗଲେ ପ୍ରତିବିମ୍ବଟି ଓଲଟା ହୋଇଯାଏ। ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ଉତ୍ତଳ ଦର୍ପଣରେ ବସ୍ତୁର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ସର୍ବଦା ସିଧା ଏବଂ ଆକାରରେ ଛୋଟ ହୋଇଥାଏ। ଉତ୍ତଳ ଦର୍ପଣ ବ୍ୟାପକ କ୍ଷେତ୍ର ଦେଖାଇପାରୁଥିବାରୁ ଏହାକୁ ଗାଡ଼ିର ପାର୍ଶ୍ଵ-ଦୃଶ୍ୟ ଦର୍ପଣ ଏବଂ ରାସ୍ତାର ମୋଡ଼ରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ। ସେହିପରି ଟର୍ଚ୍ଚ, ଗାଡ଼ିର ହେଡ଼ଲାଇଟ୍ ଏବଂ ଦନ୍ତ ଚିକିତ୍ସାରେ ଅବତଳ ଦର୍ପଣ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।
ଦର୍ପଣ ଉପରେ ପଡ଼ୁଥିବା ଆଲୋକ ରଶ୍ମି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ପ୍ରତିଫଳିତ ହୁଏ। ପ୍ରତିଫଳନର ଦୁଇଟି ମୁଖ୍ୟ ନିୟମ ରହିଛି। ପ୍ରଥମ ନିୟମ ଅନୁସାରେ, ଆପତନ କୋଣ ଏବଂ ପ୍ରତିଫଳନ କୋଣର ପରିମାଣ ସର୍ବଦା ସମାନ ହୋଇଥାଏ। ଦ୍ୱିତୀୟ ନିୟମ ଅନୁସାରେ, ଆପତିତ ରଶ୍ମି, ଆପତନ ବିନ୍ଦୁରେ ଅଙ୍କିତ ଅଭିଲମ୍ବ ଏବଂ ପ୍ରତିଫଳିତ ରଶ୍ମି ସମସ୍ତେ ଏକା ସମତଳରେ ଅବସ୍ଥାନ କରନ୍ତି। ଏହି ନିୟମଗୁଡ଼ିକ ଉଭୟ ସମତଳ ଓ ବର୍ତ୍ତୁଳ ଦର୍ପଣ ପାଇଁ ସମାନ ଭାବେ ପ୍ରଯୁଜ୍ୟ। ଅବତଳ ଦର୍ପଣ ସମାନ୍ତରାଳ ଆଲୋକ ରଶ୍ମିଗୁଡ଼ିକୁ ଏକ ବିନ୍ଦୁରେ ଏକତ୍ରିତ ବା କେନ୍ଦ୍ରାଭିସାରୀ କରୁଥିବା ବେଳେ ଉତ୍ତଳ ଦର୍ପଣ ଆଲୋକ ରଶ୍ମିକୁ ବିସ୍ତାରିତ ବା କେନ୍ଦ୍ରାପସାରୀ କରିଥାଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣକୁ ଏକତ୍ରିତ କରି ତାପ ଉତ୍ପାଦନ କରିବା ପାଇଁ ସୌର ଚୁଲିରେ ଅବତଳ ଦର୍ପଣ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ।
କାଚ ବା ସ୍ୱଚ୍ଛ ପ୍ଲାଷ୍ଟିକରେ ତିଆରି ବକ୍ର ପୃଷ୍ଠ ଥିବା ମାଧ୍ୟମକୁ ଲେନ୍ସ ବା ଯବକାଚ କୁହାଯାଏ। ଲେନ୍ସ ମଧ୍ୟ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର— ଉତ୍ତଳ ଲେନ୍ସ ଏବଂ ଅବତଳ ଲେନ୍ସ। ଯେଉଁ ଲେନ୍ସର ମଝି ଭାଗ ମୋଟା ଓ ଧାର ପତଳା ଥାଏ, ତାହାକୁ ଉତ୍ତଳ ଲେନ୍ସ କୁହାଯାଏ ଏବଂ ଏହା ଆଲୋକକୁ ଏକତ୍ରିତ କରୁଥିବାରୁ ଏହାକୁ ଅଭିସାରୀ ଲେନ୍ସ କୁହାଯାଏ। ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ଯେଉଁ ଲେନ୍ସର ମଝି ଭାଗ ପତଳା ଓ ଧାର ମୋଟା ଥାଏ, ତାହା ଅବତଳ ଲେନ୍ସ ଅଟେ ଏବଂ ଏହା ଆଲୋକକୁ ବିସ୍ତାରିତ କରୁଥିବାରୁ ଏହାକୁ ଅପସାରୀ ଲେନ୍ସ କୁହାଯାଏ। ସମାନ୍ତରାଳ ଆଲୋକ ରଶ୍ମି ଲେନ୍ସ ଦେଇ ଗତି କରି ଯେଉଁ ବିନ୍ଦୁରେ ମିଳିତ ହୁଅନ୍ତି ବା ହେଲା ପରି ଜଣାପଡ଼ନ୍ତି, ତାହାକୁ ଲେନ୍ସର ଫୋକସ କୁହାଯାଏ। ଚଷମା, ବର୍ଦ୍ଧକ କାଚ, କ୍ୟାମେରା, ଅଣୁବୀକ୍ଷଣ ଯନ୍ତ୍ର ଏବଂ ଦୂରବୀକ୍ଷଣ ଯନ୍ତ୍ରରେ ଲେନ୍ସ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ। ଆମ ଆଖି ଭିତରେ ମଧ୍ୟ ଏକ ପ୍ରାକୃତିକ ଉତ୍ତଳ ଲେନ୍ସ ଥାଏ, ଯାହା ଆମକୁ ଦୁନିଆର ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଦେଖିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।