ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଗତିବିଧି, ଚନ୍ଦ୍ରକଳାର ହ୍ରାସବୃଦ୍ଧି ଏବଂ ଏହା ଉପରେ ଆଧାରିତ ସମୟ ଗଣନା ତଥା କ୍ୟାଲେଣ୍ଡର ପ୍ରଣାଳୀ ବିଷୟରେ ବୁଝାଯାଇଛି। ଚନ୍ଦ୍ରର ନିଜସ୍ୱ ଆଲୋକ ନ ଥାଏ; ଏହା ଉପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ପ୍ରତିଫଳିତ ହେବା ଯୋଗୁଁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେଖାଯାଏ। ଚନ୍ଦ୍ର ପୃଥିବୀ ଚାରିପାଖରେ ଘୂରିବା ସମୟରେ ଏହାର ଆଲୋକିତ ଅଂଶ ପୃଥିବୀରୁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଆକାରରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଏ, ଯାହାକୁ ଚନ୍ଦ୍ରକଳାର ହ୍ରାସବୃଦ୍ଧି କୁହାଯାଏ। ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରୁ ଅମାବାସ୍ୟା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚନ୍ଦ୍ରର ଆଲୋକିତ ଅଂଶ ହ୍ରାସ ପାଇବା ସମୟକୁ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଏବଂ ଅମାବାସ୍ୟାରୁ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବୃଦ୍ଧି ପାଇବା ସମୟକୁ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ କୁହାଯାଏ। ଗୋଟିଏ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରୁ ଅନ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ର ଶେଷ ହେବାକୁ ପ୍ରାୟ ୨୯.୫ ଦିନ ବା ଏକ ମାସ ସମୟ ଲାଗେ। ପୃଥିବୀ ନିଜ ଅକ୍ଷରେ ଘୂରିବା ସହିତ ଚନ୍ଦ୍ର ନିଜ କକ୍ଷପଥରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ୁଥିବାରୁ ପ୍ରତିଦିନ ଚନ୍ଦ୍ର ପ୍ରାୟ ୫୦ ମିନିଟ୍ ବିଳମ୍ବରେ ଉଦୟ ହୁଏ।
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଆବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଗତିରୁ ସମୟ ମାପିବା ଏବଂ କ୍ୟାଲେଣ୍ଡର ତିଆରି କରିବାର ଧାରଣା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି। ପୃଥିବୀର ନିଜ ଅକ୍ଷ ଚାରିପଟେ ଘୂର୍ଣ୍ଣନ ଦ୍ୱାରା ଦିନ (୨୪ ଘଣ୍ଟା) ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚାରିପାଖରେ ପରିକ୍ରମଣ ଦ୍ୱାରା ଏକ ସୌର ବର୍ଷ (ପ୍ରାୟ ୩୬୫ ଦିନ ଓ ଦିନର ଏକ ଚତୁର୍ଥାଂଶ) ଗଣନା କରାଯାଏ। ଚନ୍ଦ୍ରର ଚକ୍ର ଉପରେ ଆଧାରିତ ପଞ୍ଜିକାକୁ ଚନ୍ଦ୍ର କ୍ୟାଲେଣ୍ଡର ଏବଂ ଋତୁଚକ୍ର ଉପରେ ଆଧାରିତ ପଞ୍ଜିକାକୁ ସୌର କ୍ୟାଲେଣ୍ଡର କୁହାଯାଏ। ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରେ ତାଳମେଳ ରଖିବା ପାଇଁ ସୌର-ଚନ୍ଦ୍ର କ୍ୟାଲେଣ୍ଡରରେ କିଛି ବର୍ଷ ଅନ୍ତରରେ ଏକ ଅତିରିକ୍ତ ମାସ ବା ମଳମାସ ଯୋଡ଼ାଯାଏ। ଆମ ଦେଶର ଅନେକ ପର୍ବପର୍ବାଣୀ ଏହି ଚନ୍ଦ୍ର-ସୌର ଗଣନା ଉପରେ ଆଧାରିତ ହୋଇଥିବାରୁ ପ୍ରତିବର୍ଷ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ତାରିଖରେ ପଡ଼ିଥାଏ।
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଭାରତୀୟ ଜ୍ୟୋତିର୍ବିଜ୍ଞାନର ଐତିହ୍ୟ ଯଥା ଓଡ଼ିଶାର ବିଶିଷ୍ଟ ଜ୍ୟୋତିର୍ବିଜ୍ଞାନୀ ପଠାଣି ସାମନ୍ତଙ୍କ ‘ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଦର୍ପଣ’, କୋଣାର୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିରର ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଏବଂ ମେଘନାଦ ସାହାଙ୍କ ଅବଦାନ ସମ୍ପର୍କରେ ଆଲୋଚନା କରାଯାଇଛି। ଶେଷରେ, ପୃଥିବୀ ଚାରିପାଖରେ ଘୂରୁଥିବା ମାନବ ନିର୍ମିତ କୃତ୍ରିମ ଉପଗ୍ରହ, ସେମାନଙ୍କର ଉପଯୋଗିତା ଏବଂ ଭାରତୀୟ ମହାକାଶ ଗବେଷଣା ସଂଗଠନ (ISRO)ର ବିଭିନ୍ନ ଅଭିଯାନ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଧାରଣା ଦିଆଯାଇଛି।