ମନୁଷ୍ୟର ଖାଲି ଆଖିରେ ଦେଖାଯାଉ ନଥିବା ଅତି କ୍ଷୁଦ୍ର ଜୀବମାନଙ୍କୁ ଅଣୁବୀକ୍ଷଣ ଯନ୍ତ୍ର ସାହାଯ୍ୟରେ ଦେଖିହୁଏ। ବର୍ଦ୍ଧକ କାଚ ଓ ଅଣୁବୀକ୍ଷଣ ଯନ୍ତ୍ରର ଉନ୍ନତି ଫଳରେ ଏହି ଲୁକ୍କାୟିତ ଜୀବଜଗତ ବିଷୟରେ ଜାଣିବା ସମ୍ଭବ ହୋଇଛି। ରବର୍ଟ ହୁକ୍ କର୍କର ପତଳା ଖଣ୍ଡରେ ଛୋଟ ଛୋଟ କୋଠରୀ ଦେଖି ସେଗୁଡ଼ିକୁ କୋଷ ନାମ ଦେଇଥିଲେ। ଆଣ୍ଟୋନି ଭାନ୍ ଲିଉୱିନହକ୍ ବୀଜାଣୁ ଓ ରକ୍ତକୋଷ ଦେଖି ଅଣୁଜୀବ ବିଜ୍ଞାନର ଭିତି ମଜବୁତ କରିଥିଲେ।
କୋଷ ହେଉଛି ଜୀବନର ମୌଳିକ ଏକକ। ଉଦ୍ଭିଦ, ପ୍ରାଣୀ ଓ ଅଣୁଜୀବ ସମସ୍ତେ ଗୋଟିଏ କିମ୍ବା ଅଧିକ କୋଷରେ ଗଠିତ। କୋଷର ମୁଖ୍ୟ ଅଂଶ ହେଉଛି କୋଷଝିଲ୍ଲୀ, କୋଷଜୀବକ ଓ ନ୍ୟଷ୍ଟି। କୋଷଝିଲ୍ଲୀ ଆବଶ୍ୟକ ପଦାର୍ଥକୁ ଭିତରକୁ ନେଇଥାଏ ଓ ଅଦରକାରୀ ପଦାର୍ଥକୁ ବାହାର କରେ। ନ୍ୟଷ୍ଟି କୋଷର କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ବୃଦ୍ଧିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ। ଉଦ୍ଭିଦକୋଷରେ କୋଷଭିତ୍ତି, ହରିତଲବକ ଓ ବଡ଼ ରସଧାନୀ ଥାଏ। କୋଷର ଆକୃତି ତାହାର କାର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ଜଡ଼ିତ।
ସମାନ କୋଷ ମିଶି ତନ୍ତୁ, ବିଭିନ୍ନ ତନ୍ତୁ ମିଶି ଅଙ୍ଗ, ଅନେକ ଅଙ୍ଗ ମିଶି ଅଙ୍ଗସଂସ୍ଥା ଏବଂ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗସଂସ୍ଥା ମିଶି ଏକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜୀବ ଗଠନ କରେ।
ଅଣୁଜୀବମାନେ ଏତେ କ୍ଷୁଦ୍ର ଯେ ସେମାନଙ୍କୁ ଖାଲି ଆଖିରେ ଦେଖିହୁଏ ନାହିଁ। ବୀଜାଣୁ, ଆଦିପ୍ରାଣୀ, କବକ ଓ ଶୈବାଳ ଏହାର ଉଦାହରଣ। ସେମାନେ ପାଣି, ମାଟି, ବାୟୁ, ଖାଦ୍ୟ ଓ ଜୀବମାନଙ୍କ ଶରୀରରେ ରହନ୍ତି। ଅଣୁଜୀବ ମୃତ ପଦାର୍ଥକୁ ବିଘଟିତ କରି ଖତ ତିଆରି କରନ୍ତି ଓ ପରିବେଶକୁ ସ୍ୱଚ୍ଛ ରଖନ୍ତି। ରାଇଜୋବିୟମ୍ ଡାଲିଜାତୀୟ ଉଦ୍ଭିଦର ଚେରଗଣ୍ଠିରେ ରହି ମାଟିର ଯବକ୍ଷାରଜାନ ବଢ଼ାଏ।
ଇଷ୍ଟ ରୁଟି ଓ କେକ୍ ଫୁଲାଇବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଲାକ୍ଟୋବାସିଲସ୍ କ୍ଷୀରକୁ ଦହିରେ ପରିଣତ କରେ। କିଛି ଅଣୁଜୀବ ଜୈବଗ୍ୟାସ ତିଆରିରେ ମଧ୍ୟ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ସୂକ୍ଷ୍ମଶୈବାଳ ନିଜ ଖାଦ୍ୟ ତିଆରି କରି ଅମ୍ଳଜାନ ଦିଅନ୍ତି ଏବଂ ଜଳଚର ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଖାଦ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି। ତେବେ କିଛି ଅଣୁଜୀବ ଓ ଭୂତାଣୁ ରୋଗ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। ତେଣୁ ଅଣୁଜୀବ ଉପକାରୀ ମଧ୍ୟ ହୋଇପାରନ୍ତି, ଅପକାରୀ ମଧ୍ୟ ହୋଇପାରନ୍ତି।